De figos e paraísos

A Israel Punzano case todo se lle escapou do previsto na entrevista que concertou con Gioconda Belli. Convocou á escritora nicaraguana no restaurante La Poma (A Mazá) para evocar a icona do primeira catástrofe da Humanidade e falar da súa última novela, O infinito na palma na man, unha eséxese do Xénese.

Coas primeiras palabras descubre que o tal Paraíso é hoxe un Inferno cartografiado no norte de Iraq e que a mazá non era o froito prohibido, que a froita da maldita tentación era o figo. Gioconda manifesta ademais unha franca simpatía pola tentadora serpe.

Israel, malia o seu nome de Terra Prometida, anda frouxo en historia sagrada e bate a seguir con eses alegres paradoxos que marcan a vida dos nicaraguanos. Belli gaña un premio de novela pero reivindícase como poeta. Con loábeis excepcións, o narrador en Nicaragua adoita ser oral e o escritor que aspire a calquera recoñecemento ha ser poeta. A razón é a primacia intelectual de Rubén Dario. En Nicaragua o que non se conta, se canta. Narración oral e poesía fan xustiza a unha lingua literaria tan libre como imaxinativa.

Máis sorpresas. Gioconda ao contrario da súa tocaia non se agocha tras un tímido e forzado sorriso. Nicaragua, país de volcáns, terremotos e paixóns, non é proclive á contención. A poeta creba os seus parlamentos con explosivas gargalladas. En Nicaragua nin os risos nin os choros son mesurados, nin a historia nin a natureza lles fixeron concesións nese sentido. Fala moito, como unha imparábel torrenteira formada polas chuvias tropicais, e a enxurrada de verbos lévase por diante os formalismos brevialistas dunha acoutada entrevista. Israel, iso pasa cando se entrevistan a forzas da natureza.

Nicaragua é país de estreiteces entre dúas masas continentais e dous inmensos océanos. Espazo sometido a constrate e contradicións. País de oposicións e de espírito de contradición. Por iso contradí Gioconda Belli a pretensión materna de apertar os seus vencellos coa Nai Patria cando a manda a estudar a Madrid para evitar a súa estadía nos Estados Unidos. Na capital da vella metrópole, lonxe de namorarse do ADN hispano-imperial, coida da herdanza indixenista que lle achegou o seu avó e que ela deixou impresa en La mujer habitada, un memorial da resistencia fronte á primeira e á derradeira tentación colonial.

A incomodidade conxénita de Belli traza a súa vida. Gioconda medrou, como poeta e combatente sandinista, na máis antiimperialista das terras de Centroamérica para rematar repousando media vida na California da Republica Imperial de Norteamérica. Un auténtico Casus Belli.

Para fechar a entrevista estaba previsto un picoteo, pero os falares de Gioconda bébense o tempo e non queda lugar para o xantar. Israel documenta o exceso. El ten espazo para unha entrevista de 3.500 carácteres e ela infinitas palabras. O infinito cábelle a Gioconda Belli na palma da man e nos beizos. Pobre Israel, outra vez será.

Nicaragua nas horas incertas

Nicaragua elixe hoxe novo goberno. Segundo as sondaxes, unicamente o candidato da FSLN, Daniel Ortega, acariña a maioría absoluta; séguelle nas preferencias cidadás Eduardo Montealegre, o banqueiro líder da Alianza Liberal Nicaraguana (ALN). O candidato do Partido Liberal Constitucionalista (PLC), José Rizo, testaferro político do expresidente Arnoldo Alemán, ocupa o terceiro lugar; a seguir está Edmundo Jarquín, o accidental presidenciábel do Movemento de Renovación Sandinista (MRS) e, por cabo, o mítico comandante Cero, Edén Pastora, que lidera a moi minoritaria Alternativa polo Cambio. Algo máis de tres millóns e medio de nicaraguanos poden exercer o dereito ao voto, de todos eles 460.000 son mozos que van votar por primeira vez; voto primeirizo que carga de incerteza a consulta electoral.

Xogo limpo

1.200 observadores internacionais tutelan as eleccións e convértenas nun dos procesos electorais máis fiscalizados da historia do continente americano. Hai unhas semanas o escritor Sergio Ramírez alertaba sobre o control que as dúas forzas centrais do bipartidismo nicaraguano –FSLN e PLC– teñen no Consejo Supremo Electoral e apuntaba: «Estamos daquela fronte ao reto de ter unhas eleccións verdadeiramente libres e transparentes, a pesar de quen deben contar os votos. A vixilancia dos interventores dos partidos independentes nas mesas electorais tórnase clave, así como a presenza dos observadores nacionais e internacionais no maior número posíbel de lugares de votación.»

O expresidente norteamericano James Carter, que forma parte dunha delegación xunto cos expresidentes peruano Alejandro Toledo, o arxentino Raúl Alfonsín, e o panameño Nicolás Ardito, avalou a limpeza do proceso electoral: «Pareceme que estas elecciones están moito mellor preparadas, tívose gran coidado para evitar todo tipo de conflitos e violencia y creo que se deron as condiciónes para ter unhas eleccións honestas e xustas».

A consulta electoral avanza sen que se teñan producido incidentes maiores e desde a apertura dos colexios electorais rexístrase unha elevada participación cidadá (nas cinco primeiras horas de votación exerceran xa o seu dereito o 52% dos electores e estímase que a participación roldará o 75%) ao tempo que os observadores internacionais salientan a normalidade da xornada.

Camiño do pluralismo

Con independencia dos resultados dominicais, todos os analistas están certos de que o sistema política nicaraguano entra nunha nova fase de pluralismo partidista crebando co bipartidismo ultrapolarizado das décadas precedentes. As forzas fundamentais do vello sistema –PLC e FSLN– concorren ás eleccións competindo con outras alternativas que lle desputan espazo político, lexitimidade e mesmo a continuidade histórica das súas respectivas tradicións políticas.

A ALN e o MRS reivindícanse como alternativas democraticamente rexeneradoras do liberalismo e do sandinismo e aguilloan coas súas críticas os acordos subscritos por Daniel Ortega e Arnoldo Alemán no que se repartiron influencias nos poderes xudiciais e electorais, sentaron as bases dun xogo electoral claramente favorecedor do bipartidismo e outorgáronse inmunidades e indulxencias fronte aos escándalos de corrupción e nepotismo.

Nas vésperas electorais, a ALN parece ter asegurada o sorpasso electoral respecto do PLC. Eduardo Montealegre, noutra colaborador de Arnoldo Alemán, soubo presentarse como un candidato de renovación e, co beneplácito de Washington, malia a división do voto liberal, está en condicións de discutir a elección de Ortega. O máis novo dos cinco candidatos, con 51 anos, reitera a quen queira escoitalo que é o momento de «pechar as portas do pasado e abrirlle as portas ao futuro».

Pola súa parte, o MRS consolídase como forza electoral pese ao infortunio que representou a morte do seu candidato á presidencia, o carismático empresario sandinista Herti Lewites. Edmundo Yarquín tomou o relevo, acompañado polo afamado músico Carlos Mejía Godoy, e recibiu o apoio dun variado abano de personalidades e dirixentes saídos tanto da disidencia da FSLN –caso dos excomandantes sandinistas Mónica Baltodano ou Henri Ruíz Modesto– como do centrismo político que ensaiou con éxito a súa sogra a presidenta Violeta Barrios de Chamorro nos primeiros anos noventa.

A deriva populista, confesional e mística de Ortega e a FSLN, acabou por facer do MRS a alternativa dunha esquerda laica, democrática e moderadamente transformadora. Hoxe Nicaragua vive unha paradoxal situación é o o MRS e no a FSLN quen semella representar o legado histórico da doutrina de César Augusto Sandino; José Rizo Calderón, candidato do PLC dicía cunha retórico doutro tempo: «o MRS leva unha listaxe de deputados, onde está a ortodoxia del sandinismo, que tanto dano lle fixo a Nicaragua non anos oitenta».

Restauración sandinista?

Algúns comentaristas, como o que foi director do xornal Barricada, Carlos F. Chamorro, falan dun eventual restauración sandinista de producirse o triunfo de Daniel Ortega na primeira volta electoral, pero a ninguén escapa que a oferta da FSLN pouco, por non dicir nada, ten que ver co programa histórico do sandinismo.

Os analistas da campaña non deixan de subliñar as liñas de ruptura impostas na imaxe e discurso de Ortega, desde o abandono das cores vermello-negras por un esluído rosa, ao discurso conciliador, callado de referencias místicas e cangado por peaxes confesionais no que insistiu na campaña. Un botón de mostra, as declaracións de Rosario Murillo, esposa de Ortega e xefa da súa campaña electoral, respecto do aborto terapéutico: «Somos enfáticos: Non ao aborto, si á vida. Si ás crezas relixiosas, si á fe, si á búsca de Deus… A FSLN apoia a posición da Igrexa Católica e das igrexas en xeral contra o aborto en calquera das súas formas porque é un atentado contra a fe, contra a vida…».

Abraiante e oportunista a partes iguais, Ortega faille as beiras á ultraconservadora Igrexa católica nicaraguana e leva como segundo de filas a un somocista da antiga Contra, Jaime Morales Carazo. No debe de Ortega está ademais o pacto con Arnoldo Alemán en 2000, base dunha extendida complicidade política, empresarial e mesmo xudicial.

Arroupado pola querencia caudillista dos nicas, Ortega é o voceiro da pobrería e, ao tempo, un político empresario que xestiona un poderoso consorcio de empresas e influencias. A súa oferta populista está bendicida por Chavez e, utilitariamente, a retórica antineoliberal e antiimperialista válelle para hexemonizar o voto dos sectores cidadáns economicamente máis empobrecidos.

En calquera caso, aínda que Ortega se faga coa banda presidencial ninguén agarda un cambio político transformador, fóra das incomodidades gobernamentais da Casa Branca que verá ampliada a fronte de rexeitamento que lidera Chavez en Latinoamérica. A oferta electoral da FSLN é unha sombra da esperanza transformadora que abeirou nos anos oitenta e noventa, aínda que hai quen non quere decatarse.

A polémica Houtart

Un dos acontecementos máis controvertidos da campaña foi o apoio á candidatura de Ortega por parte do crego belga François Houtart, un histórico dos movementos de solidariedade coa Nicaragua sandinista. Nun artigo de prensa, despois de apuntar que «non existen partidos realmente de esquerda en Nicaragua (…) pero o que se achega máis a esta perspectiva é a Fronte Sandinista», Houtart estendíase para explicar que a ética dos revolucionarios ten tres niveis –a súa ética persoal, a ética interna no partido e o imperativo moral da loita contra o neoliberalismo– e que no caso do Ortega, sendo amplamente criticábel a súa ética persoal e partidaria, había qua apoialo polas súas posicións consecuentes «na loita contra o neoliberalismo, o imperativo moral máis importante».

A proclama de Houtart foi duramente replicada por Mónica Baltodano, representante noutrora da Esquerda Sandinista na FSLN e agora dirixente do MRS, por Iosu Perales, outro histórico da solidariedade internacionalista con Nicaragua, e hoxe mesmo por Sergio Ramírez en El País.

A cualificación de Ortega ofrecida por Perales serve ben para medir a distancia que para moitos afasta a Ortega do sandismo revolucionario dos anos oitenta: «Que Daniel Ortega gane ou non as elecciónes en Nicaragua non afectará ao esencial: o seu declive e final como figura da esquerda. O que queda del non é outra cousa que un caudillo oportunista, inmoral e corrupto, que se sirve do imaxinario do pobo sandinista e da súa desinformación, para rendabilizar as siglas FSLN e o seu pasado glorioso en beneficio propio e da súa familia.»

Vitoria na primeira rolda ou derrota na segunda

Todos os analistas coinciden en sinalar que se Daniel Ortega non vence no primeiro round da consulta e se precisa dunha segunda volta será finalmente derrotado. Nas elección de 1990, 1996 e 2001 cando se editaron fortísimas bipolarizacións sandinismo-antisandinismo, Ortega foi derrotado por marxes maiores ao 10%.

Tras a reforma pactada por Ortega e Alemán, un candidato pode gañar na primeira tirada co 35% dos votos se obtén unha diferenza de cinco puntos porcentuais diante do segundo candidato presidencial. Un cambio de norma que favorece abertamente ao candidato sandinista por mor da división electoral do liberalismo.

Nas concorrencias electorais anteriores, Ortega fixou o seu teito histórico no 42%, pero a FSLN embocou a recta final da campaña electoral cunhas sondaxes que lle daban somente o 33% dos sufraxios; con todo, a fragmentación e dispersión do voto liberal entre o PLC e a ALN podería facilitar a súa vitoria na primeira volta. De non ser así, o voto útil liberal ao que se agregará un voto de castigo antisandinista, xunto coa abstención de importantes segmento dos electores do sandinismo emerista, permitirán, segundo a maioría das quinielas electorais, o triunfo do candidato liberal –Eduardo Montealegre ou José Rizo– que quedase en segunda posición. Nunha segunda tirada electoral, a Ortega non lle axuda moito ser o candidato presidencial que conta cun maior rexeitamento entre os votantes de ALN, PLC e MRS.

Á espera nas horas incertas

Tradicionalmente Daniel Ortega gaña sempre nos inquéritos e perde nas urnas. En poucas horas saberemos como foi desta volta. Carlos F. Chamorro escribía onte: «Aínda que o panorama que se enxerga tras as eleccións é complexo, é máis prometedor que o presente.» Axiña sairemos de dúbidas.


Actualización # 4

Non foi en poucas horas pero xa sabemos como foi a cousa. Daniel Ortega será o novo presidente de Nicaragua. Co 91,48% do escrutinio realizado, Ortega obtivo o 38,07% por diante de Eduardo Montealegre que tan só atinxiu o 29%. Máis en detalle:

Votación presidencial

Escrutado: 91.48%
FSLN: 38.07% / 854,316 votos
ALN: 29% / 650,879 votos
PLC: 26.21% / 588,304 votos
MRS: 6.44% / 144,596 votos
AC: 0.27% / 6,120

Elección de deputados nacionais
Escrutado: 91.56%
FSLN: 37.59%
ALN: 26.72%
PLC: 26,47%
MRS: 8.69%
AC: 0.54%


Elección de deputados departamentais
Escrutado: 91.56%
FSLN: 37.9%
ALN: 26.66%
PLC: 26.46%
MRS: 8.42%
AC: 0.55%

Elección de deputados do Parlamento Centroamericano
Escrutado: 91.59%
FSLN: 37.7%
ALN: 26.87%
PLC: 26.51%
MRS: 8.35%
AC: 0.58%

Actualización # 3

Na elección presidencial, co 40% do escrutinio realizado, Daniel Ortega suma o 40,1% dos votos, seguido de Montealegre co 32,7%, José Rizo co 20,3 e Jarquín co 7,5%. Na elección de deputados nacionais o FSLN contabiliza o 38,6% dos sufraxios, fronte ao 30% da ALN, o 20,6 do PLC e o 10,1% do MRS. Canto aos deputados departamentais: a FSLN obtén o 39,1%, a ALN o 29,85%, o PLC o 20,61% e o MRS o 9,87%.

Segundo as proxeccións a FSLN tería 36 deputados na Asemblea Nacional (até agora tiña 38%), o Partido Liberal Constitucionalista (PLC) lograría 22 (tiña 41); a Alianza Liberal Nicaraguana (ALN) 27 (sumaba tan só 9 na antiga cámara) e o Movemento de Renovación Sandinista (MRS), tería 5 escanos.

Actualización # 2

Co 14.65% escrutado, os resultados das presidenciais son FSLN: 40.04%; ALN: 33.29%; PLC: 19.51%; e MRS: 6.89%.

Actualización # 1

O primeiro adianto de resultados (sobre o 7,2% do total) sinala que o candidato presidencial da Fronte Sandinista obtería o 40,85%, fronte ao 32,68% do seu principal rival Eduardo Montealegre da Alianza Liberal Nicaraguana (ALN). José Rizo, do Partido Liberal Constitucionalista (PLC) acadaría o 21,37%, e o aspirante do Movemento Renovador Sandinista (MRS) Edmundo Jarquín, ficaría co 4,87%. Pola súa parte a embaixada norteamericana realizou xa a denuncia de irregularidades no desenvolvemento da xornada electoral.

Quiebraplatas

Noticias de Nicaragua. Desconcertantes, abraiantes e algunhas tristísimas. Os amigos de Radio La Primerísima discuten a súa liña editorial e a súa política informativa. A emisora sobrevive malia os crónicos problemas de financiamento, pese ao teimudo boicot gobernamental e empresarial, e, mesmo fronte ás sabotaxes e ameazas alentadas polos xerarcas da FSLN a quen lles amola a liberdade de dicir e as radicais verdades dunha radio sen ataduras. Escóitana sandinistas reformistas, orteguianos, sandinistas sen partido, nicaraguanos cansos dos excesos do bipartidismo sandino-liberal, xentes sen bandeira e sen cor que procuran outra Nicaragua Libre... Tamén os amantes da música romántica e os seareiros do beisbol managua buscan con paixón as súas ondas. A campaña electoral que se aveciña obriga a buscar equilibrios, a brindarse como plataforma plural para comunicar a necesidade dun cambio sandinista para Nicaragua, en difícil equlibrio e sen casarse cos liderados caudillistas da FSLN ou do MRS. Blindada fronte aos engados, á persuasión e á adulación interesada. Necesidade de explicarse e ser comprendidos. Os amigos da Radio están divididos: moitos dos incondicionais están agora co MRS; outros permanecen fieis ao sandinismo histórico. En Nicaragua nunca é fácil elixir. A FSLN cerra unha alianza co PLN, un partido somocista, despois de anudar reiterados acordos políticos coa facción máis corrupta do liberalismo arnoldista; ao tempo, segue sendo a opción maioritaria dos desposeídos, dos ninguneados, da pobrería... O MRS tenta reconstruír un sandinismo democraticamente renovado e agrupa arredor do ex-alcalde de Managua, Herty Lewites, a ex-comandantes sandinistas como Mónica Baltodano, Luís Carrión ou Henry Ruiz Modesto, e a históricos da disidencia emerreista como Dora María Téllez, Ernesto Cardenal ou Gioconda Belli. Desde a derrota fronte á Violeta Chamorro en 1990, nunca estivo o sandinismo tan activo, tan activista e tan esperanzado malia as súas divisións e despiadados enfrontamentos. O vento de cambio que abanea América Latina fai críbel un cambio sandinista, plural, diverso. E hoxe co correo da mañá o anuncio da morte infartada de Herty Lewites. Un infortunio que vén negar esperanzas ao futuro. As barras bravas da FSLN saen á rúa para festexar a morte do ex-compañeiro. Daniel Ortega desautoriza contundentemente e chama a Lewites «irmán» (Irmán foi a fórmula elixida por Carlos Fonseca, fundador da FSLN, para identificar aos camaradas combatentes). Na Primerísima O Chele Grigsby traza un obituario cheo de señerdades e sentido político. Nas súas palabras aniña a fráxil evidencia de que aínda non todo está perdido. Entre tanta negrura, a luz dun quiebraplatas.

Aqueles bos anos

Hai dez anos viaxei por primeira vez a Nicaragua. Na axenda das ilusións tiña anotado para o verán de 2005 un retorno ao país dos lagos e os volcáns. Non poderá ser. Para combater o mono pinoleiro merco Los buenos años. Nicaragua en la memoria, o libro de Iosu Perales que nos achega Icaria editorial entre as súas moitas novidades estivais. Xogo coas follas e dou coa humidade esmagadora de Managua e a deslaiada rutina da Gran Sultana, co te xeado, cos frescos aromáticos e coa fritanga ruidosamente celebrada na beira do lago Cocibolca, tamén recupero a noita estrelecida de quiebraplatas de illa Zapatera, os ferintes zancudos e o pracer de deixarse ir no abaneo da hamaca... Vagabundeando entre parágrafos atopo unhas palabras de Julio Cortazar que Perales rescata agarimosamente para ilustrarnos sobre o país de Sandino: «Tan cativa, Nicaragua, terra de xente vivindo con tigres, de sábalos tan grandes que rebentan unha lancha, dun pobo que se mide contra forzas máis grandes que el. Todo busca aquí o seu camiño, o seu equilibrio difícil.» Agora, co repouso do solpor da miña aldea, déitome na señerdosa lectura da memoria de Iosu Perales que, de seguro, tamén será a miña. Avanzo unha liña do seu relato e fago un alto para recuperar as imaxes, as palabras e os olores da miña propia e saudosa lembranza.

Cocibolca

Dedico algunhas horas de sono a preparar unha charla sobre o país de lagos e volcáns. Repaso informes, estatísticas e debrúzome no andel pinolero da miña desordenada biblioteca. Ábrese a memoria e sinto unha angustia pequena e un grande desexo de volver alí. Fago ilusorios planes por se a economía e as forzas me permitiran retornar ao gran círculo de auga. Hai catro anos que non sei da súa dozura nin das súas xentes.