2010

Quería axuntar palabras nunha composición de bos desexos para o ano que imos estrear pero por cousa da amizade quixo que mas puxera nas mans Antón Baamonde. Nunha peza da súa A rosa sen por qué, que titulou «O difícil», pódese ler o que ben desexo para 2010:

Hai un poder que ten sempre que ser vencido, e aínda que non poidamos ser enteiramente satisfactorios, e aínda que, como o escribiu Eliot, «ninguén é tan perfecto para pretender cambiar a outras persoas», temos que supoñer que os demais agardan unha resposta, e admitir que todas as existencias están interconectadas, e que non sería honroso recear de que non está aí o alivio, nin a voluble bondade.

E aínda que fagamos o terríbel descubrimento de que a «a xustiza non é suprema, e a inocencia non constitúe ningunha protección», como o fixo nunha apracible tarde da súa infancia Robert Fry, tamén debemos saber que existen a compañía, a modestia e a cortesía do corazón, e que o menos que podemos facer con algunhas persoas é rodealas, abrazalas e bicalas: dicirlles que as queremos.

Que en 2010 sexan abrazados, bicados e queridos.

Pensar cansa

Hai uns días puidemos ler en Público un artigo de Carlos París sobre as relacións entre linguaxe e ideoloxía; un terreo no que, para a súa idea, as forzas conservadoras desenvolveron unha batalla soterrada, bastante exitosa, para desactivar «a linguaxe criticamente realista da esquerda» e remudala por «formulacións encubridoras» dos graves problemas e inxustizas que padece a Humanidade.

Lakoff fixo de Non penses nun elefante un dos últimos best sellers ideolóxicos. Nel dá conta da vantaxe da dereita como consecuencia do triunfo da súa política de asignación de renovados valores a palabras vellas e a etiquetaxe de vellos valores con novas palabras. Na «loita de frases», liberais e neoconservadores van moito por diante de calquera e de todas as familias de pensamento da esquerda.

Sen ánimo de molestar a ninguén, a fin de contas as liñas que seguen non son outra cousa que unha autoinculpación, quería dicir que, no que nos toca, ás dificultades se explican en gran medida porque nos nosos libros de cabeceira da última década non estivo, entre outros, o Non penses nun elefante de Lakoff senón un apócrifo e simple Non penses! Tamén se explica porque pensar cansa. E a forza de pouco pensar, perdemos a iniciativa na sonada batalla de ideas, a que por certo adoitamos acudir con ideas de batalla estratexicamente ben pouco afinadas.

Fatigas e pexas

Á parte da fatiga, hai outros problemas que atender. Unanumo sinalou un que é limiar: «As ideas novas rexéitanse porque hai que facerlle un lugar entre as vellas.» Por iso hai ideas vellas que deben ser xubiladas por vía de constrinximento, entre outras, a falsa conciencia de que a esquerda ten «unha linguaxe criticamente realista» e esa outra extraviada crenza «idolóxica» que afirma a superioridade intelectual da esquerda sobre a dereita.

Coa ollada na súa biblioteca, Fernando Savater escribiu un cruel memorial, para si pero tamén moitos de nosoutros.; falando de expurgar libros dos andeis anota:

Os únicos dos que prescindo sen a mínima reticencia son os volumes do inacabábel marxismo e o seu materialismo dialéctico. Deixando á parte unhas cantas cousas do propio Marx, o resto deses «clásicos» primarios e secundarios, os Lenin, Mao, Garaudy, Althusser, Marta Harnecker, mesmo moito de Lukács e demais compaña, resultan hoxe inimaxinábeis como posíbel relectura: aínda peor, parece incomprensíbel que os lésemos algún día do remoto pasado. Son incompatíbeis coas mínimas pautas de ecoloxía intelectual.

Desculpen a acritude da cita pero hai uns días estiven de exploración polo faio da casa e non me dou quitado da cabeza a imaxe de libros de temática semellante e mesma autoría que permanecen encaixados no seu esquecemento.

Dáme o corpo que, en xeral, a linguaxe da esquerda e o nacionalismo non é precisamente a da crítica realista, senón outro galo nos cantaría. E as últimas malleiras electorais confirman que esa desintelectualizada dereita pensa dun xeito concreto, pouco especulativo, e altamente operativo cando se trata de mobilizar vontades e votos. E iso que, como adoitamos santificar, a dereita non ten un «proxecto de país» para Galiza. Imaxinemos se o chegan a ter. Mellor sería que aceptemos de vez que teñen un proxecto para o país aínda que a nós non nos guste un carallo.

Resistencias a pensar para o cambio

A comezos de xullo, Science Daily fíxose eco das conclusións dun amplo estudo publicado por Psychological Bulletin que subliña que os humanos tendemos a buscar preferentemente información que confirme os nosos puntos de vista e que rexeitamos numantinamente aqueles datos que non o fan.

Estatisticamente, a actitude de rexeitar aquilo que non encaixa no noso preconceito de realidade duplica o da aceptación dos datos contraditorios e novidosos respecto das noas ideas previas. Afinando máis os especialistas afirman que as actitudes cognitivas contrarias a asumir perspectivas distintas, negar todo o novo ou o que non encaixe nas estruturas e mapas mentais predefinidos pode chegar mesmo ao 75%.

Pensar cansa, pero para «pensar para cambiar» temos que salvar aínda moitos máis obstáculos, comezando por esa negativa inconsciente a aprender dos datos da nosa contorna. En conclusión, «pensar para cambiar» é aínda moito máis fatigoso.

O entusiasmo co que recibimos a tribuna «Ideas para a esquerda» de Daniel Innerarity é, por exemplo, un bo indicador de que a seca intelectual comeza a ser percibida, por un público maior, como un problema central da solvencia e sustentabilidade das ofertas da esquerda. A súa achega é reveladora, tanto como a existencia doutros estados carenciais como o apuntado por Arume dos piñeiros: «falta argumentario contundente para seducir ao tribunal e asemblea galega que ten que emitir xuízos ou promulgar leis. Falta belixerancia, combate, litixio, e sobra lirismo, mostración, e, como din os rétores con intención aguda, literatura».

Menos mal que xa estamos no ecuador do verán, un tempo para recuperar forzas e pensar o novo curso, especialmente se se quere mellorar as perspectiva políticas; a advertencia sisuda de Raymond Aron, agudo e prolífico pensador (liberal), non admite moitas réplicas: «Pódese manter o poder sen ideas, pero non se pode recuperar sen ideas.»

Bandeira do noso país

Por Argallando souben da escea chave de No val de Elah. Nun edificio público, un bedel salvadoreño pendura invertida a bandeira dos USA. Hank Deerfield [Tommy Lee Jones], un policía militar retirado, explícalle: «Sabe o que significa cando a bandeira está izada ao revés? É un sinal de auxilio internacional. Significa: hai problemas, veñan salvarnos o cu porque non temos unha oración para salvarnos a nós mesmos.»

Des que estreamos Estatuto, o noso autogoberno colocouse á sombra dunha bandeira invertida, fomos o territorio de gobernos abaixados, de entregada conduta ante o Estado. Dígase que faltou autoestima e proxecto de país ou que simplemente houbo desconfianza nas capacidades propias, pero durante a maior parte da era Fraga emitiuse o mesmo sinal: goberno amigo ou curmá de Zumosol veña salvarnos o cu, temos problemas e non somos quen de valernos sós.

Desde 2005 ímola virando, uns días con máis fortuna que outros. Agora máis que un país á espera de axuda somos un país en construción, con moito que facer e bastantes cousas que mellorar. Tamén podemos dicir con Fran Alonso que somos un país a medio facer. O 1-M saberemos canto suman os que pensan que basta con recargar Galiza e canto os que cren, con diferente acento, que hai que pensar este curruncho en clave de país e meterse con ganas ás reformas e obras maiores (e menores) que precisamos.

Steiner e Polo

Hai uns días Manuel Bragado anunciounos que Xerais vai traducir ao galego dous libros de George Steiner, unha peza inédita (George Steiner at the New Yorker) e unha obra clásica (After Babel: Aspect of Language and Translation). Unha forma intelixente e ben brillante de cancelar a agre polémica á que deron pé unhas desafortunadas declaracións de Steiner.

Semellante proceder lembroume unha vella serie de televisión sobre as viaxes de Marco Polo á corte de Kublai Kan. Nun dos capítulos nunha sublevación pacega, os conspiradores asasinan a varios dos amigos e acompañantes de Polo. Fracasada a intentona, o Gran Khan entrega os líderes dos sublevados ao veneciano para que os axustice e salde con sangue a perda dos seus. Marco Polo perdóalles a vida ante o abraio do emperador e explícase: «A nosa vinganza é ser diferentes.»

A sentenza, que non saíu do Libro do Millón das Marabillas senón da inventiva de dous espertos guionistas —David Butler e Vicenzo Labella—, define toda unha filosofía da vida para enfrontar aos conflitos, os prexuízos e os agravios que, teño para min, sería do agrado do finado Suso Jares.

Non menos felices son as palabras que Italo Calvino pon en boca do mercador veneciano en diálogo co emperador mongol en As cidades invisíbeis:

Marco Polo describe unha ponte, pedra por pedra.
—Pero cal é a pedra que sostén a ponte? –pregunta Kublai Kan.
—A ponte non está sostida por esta pedra ou por aquela –responde Marco–, senón pola curva do arco que elas forman.
Kublai permanece silencioso, reflexionando. Despois engade:
—Por que me falas das pedras? Só é o arco o que me interesa. Polo responde:
—Sen pedras non hai arco.

Para salvar incomprensións, descoñecementos e desconsideracións da cultura e lingua de Galiza necesitamos efectivamente unha ponte para a lograr a súa proxección internacional de xeito cativador e inclusivo, e o arco desa ponte chama por pedras concretas como as que editorialmente se propón labrar Xerais coas obras de Steiner. Que non sexan as únicas.

Bell canto

Na mesma mesa xantamos varios operarios da nova administración galega e da innovada empresa privada. Entre as talladas, un completo inventario das moitas inercias que entalan ás organizacións (tamén ás políticas) e ás administracións, impotente compendio de rutinas e incapacidade para a aprendizaxe e o cambio. Desgrazado escenario para ensaiar calquera caste de voluntarismo. Por cabo, un cruel dito cosaco sinala a ruta que magoantemente estamos obrigados a seguir: «Nunca trates de ensinar a cantar a un cabalo. Perderás o teu tempo e amolarás á besta.» Imponse o realismo equino, cómpre comezar a queimar as partituras.

Martelo

Para combater a tentación de impoñerlle a mesma solución a todo canto problema asoma na vida laboral (e outras); a cita é de Abraham Maslow: «Imaxino que é tentador, cando só se dispón dun martelo, tratar calquera cousa coma se fose un cravo.»

Tempo cri

Os indios cri teñen un dito co que resumen a malfada existencia do home branco: «Tedes un reloxo pero non tedes tempo.» Como sempre, levan razón os pelesvermellas.