Fútbol é fútbol...

Despexadas as brétemas sobre Sal e confirmado o non, o ruxe ruxe apunta que a alternativa será a Candidatura S.D. Ás nosas letras iralles mellor grazas ao sentidiño que aplaude o amigo Jaureguizar (descúlpeme poideronme máis as paixóns políticas que as literarias). Sospeito que ás tres letras non lle ha de ir tan ben. Agora só resta prepararse para un partido moito máis desigual no campo do Fragoso e no campo de Granada. Que a forza e a fortuna de San Lázaro acompañen ao novo capitán. Remato esta nota sen saber como titulala: Fóra de xogo? Golpe franco directo? Fútbol é fútbol...

Problemas

Hai un días fíxose efectiva a suspensión da peaxe na ponte de Rande, matino sobre a historía desta épica reinvindicación e gasto un tempo en lecturas sobre o ciclo de vida dun problema, sobre que fases ideais atravesa unha problemática antes de ser asumida como asunto prioritario da axenda política para a procura de solucións por parte dos gobernos. Algunhas das variábeis para caracterizar as diferentes etapas son o seu nivel de exposición á opinión pública, a natureza –e agregación– dos emisores, e as instancias que participan na elaboración da resposta-solución. Ao final consigo enxergar unha secuencia coas seguintes fases: 1) Invisibilidade; 2) Emerxencia; 3) Difusión; 4) Enraizamento; 5) Intervención; 6) Remisión; e 7) Solución. Quen tivese un mes para dedicarse a encaixar a loita contra a peaxe neste esquema explicativo...

O ciclo dos problemas

A fase de invisibilización caracterízase porque o problema e as súas consecuencias soamente son percibidos polos colectivos de damnificados. As vítimas ou perxudicados e o problema mantéñense nunha situación de marxinalidade tanto informativa como social. Durante a emerxencia os problemas adoitan a quebrar teito do espazo local, e ben por causa da autoorganización dos afectados ou como consecuencia da intervención de axentes foráneos comezan a artellarse as primeiras redes supralocais e amplíase a audiencia pero faino aínda en proporcións cativeiras. Para dar paso a etapa de difusión é preciso o concurso dos medios de comunicación de masas e/ou de mobilización masivas, o problema convértese así en materia non só da información senón tamén da opinión, constrúese unha grande audiencia: medios, creadores de opinión e celebridades tecen unha rede de apoios ou de cuestionamentos. Nestas fases iniciais o problema existe como demanda, como identificación dos damnificados e dos responsábeis ou culpábeis.

O tránsito da difusión cara ao enraizamento sinala o momento máis crítico da expresión do problema: formúlase o seu enunciado, técense as alianzas entre damnificados, axentes de apoio e medios de comunicación, e prodúcese a súa asunción xeral como un tema relevante da axenda política que agarda unha resposta institucional para a súa resolución. É o tempo tamén no que pasan a primeiro plano a formulación das alternativas, a negociación e a transacción entre a parte civil que representa os suxeitos do problema e a instancia política que xestiona as competencias e recursos necesarios que deben ser aplicados na súa solución. A definición, compartida ou unilateral, de políticas públicas para erradicar ou paliar o problema abre a etapa da intervención. Da eficacia, eficiencia e impacto das acción dependen os avances na remisión do problema e a sustentabilidade desas políticas é a garante, por cabo, a súa solución.

Cando os problemas se cronifican

En non poucas ocasións o problema non enmadurece, permanece en situación de invisibilidade ou eivase a súa emerxencia pola fraxilidade das redes de apoio; noutros non acada un umbral significativo na súa difusión ao bater con insalvábeis resistencias no ámbito médiatico ou a resistencia dos responsábeis gobernamentais o que impide a súa inclusión na axenda política. Desatendidos os problemas prodúcese a súa cronificación. Fóra da atención das políticas e a opinión pública, un problema non é un problema.

Na era Fraga botouse man dunha poderosa enxeñaría de consensos obrigados, pasividade social e resignación civil que tivo como consecuencia a cronificación de numerosas problemáticas socioeconómicas. O catálogo de problemas cronificados é abultado se reparamos nos padecementos dos gandeiros, na situación de abandono da frota galega, no declive fatalista de Ferrolterra, na desertización do interior do país ou nas moitas ameazas que penden sobre o litoral marítimo e as nosas rías. Moitos apenas se visualizaron polo de agora, caso do abandono institucional do idosos ou a nova emigración. O rol dos que están enraizados institucionalmente pero agardan por solucións efectivas tampouco é pequeno, sinalemos a construción das infraestruturas de comunicación en primeiro plano ou a necesidade de novos modelos de desenvolvemento urbano. Algúns non sen resistencias encamiñanse cara a súa solución como a Celulosa pontevedresa.

Rosalía como síntoma

Dicía De Quincey, e gustáballe lembralo a Borges, que «ter descuberto un problema non é menos admirábel (e fecundo) que ter descuberto unha solución». As forzas do bipartito dedicaron décadas a descuberta dos problemas do país, agora cando se encamiñan cara ao primeiro cabodano da súa vitoria, comeza a facerse urxente a visualización das solucións. Hai un días a nada influente Rosalía Mera declaraba: «Este novo goberno leva case un ano e debe formular os temas con máis rapidez ou cando menos con máis claridade. Se non se pode facer algo, hai que dicilo. Pero o que non se pode é gastar un ano desde o silencio. E menos desde un goberno que quere ser progresista e o goberno do cambio. Por iso, en certos sectores obsérvanse malestares ante algúns atrasos. Hai pouca claridade sobre que se vai facer e as empresas e as ONG necesitan saber a que aterse, porque un ano para elas é una barbaridade. Quizá por iso os galegos e as galegas temos que estar algo preocupados.» Os de Rande tiveron que agardar desde 1998, pero a Rosalía amólalle a espera dun ano. Con todo iso non é o problema, nin que o diga «a muller máis rica de España», o realmente problemático e preocupante é pensar que a podente empresaria sexa tan só a punta do iceberg da perda de credibilidade e confianza cidadá.

Medos fluídos

A sabedoría vella di que «o medo é libre», Zygmunt Bauman actualiza a idea: o medo é líquido. «Os medos de hoxe, a diferenza de antes, son fluídos, pouco definidos. Ignoramos as causas e ademais sentímonos impotentes para facer nada. É unha combinación tóxica.» Os temores teñen, pois, unha natureza líquida, pero con solidas e poderosas causas que fan que se propaguen coa vertixinosa velocidade dos gases. A inmigración masiva ocupa un lugar relevante entre os medos que abanean as seguridades das sociedades opulentas de Europa Occidental.

Remesas: a vía (latinoamericana e africana) ao desenvolvemento

O mesmo exemplar de La Vanguardia, onde se recollen as declaracións de Bauman, bota luz sobre as causas motrices dos fluxos migratorios: as remesas dos emigrantes constitúen a principal fonte de financiamento exterior dos países en vías de desenvolvemento. Paul Wolfowitz, presidente do Banco Mundial, afirma que «a emigración segue sendo unha forza importante na loita contra a pobreza». É moito máis que iso, para unha parte fundamental da poboación de África é a única forma de loita contra a pobreza. A idea de codesenvolvemento é aínda primeiriza e fráxil no que lle toca ás prioridades do Banco Mundial.

As contas

A contabilidade non engana: os envíos de cartos dos emigrantes no mundo sumaron 117.000 millóns de euros; a Axuda Oficial ao Desenvolvemento mobilizou 61.700 millóns. Atendendo ás contías, aínda hoxe a estratexia principal de loita contra a pobreza pasa basicamente pola súa «privatización» –asumindo os individuos e non os estados ou as axencias internacionais o custes das estratexias para paliala ou erradicar a pauperización–. A «solución» personalizada –vía emigración e outras– e non a dotación de recursos para a execución de políticas globais que enfronten as causas reais xeradoras da pobreza no Sur seguen a ser o paradigma dominante.

Vivir na pobreza para saír da miseria

A nada radical Susan F. Martin, directora, Instituto para o Estudo da Migración Internacional da Universidade Georgetown, non se deixa enganar polo espellismo e conclúe que «os residentes máis pobres de Estados Unidos e doutros países ricos cargan coa maior parte do peso de axudar á xente nos países en desenvolvemento. En xeral os inmigrantes latinoamericanos teñen ingresos baios, a miúdo viven na pobreza e, non obstante, remiten milleiros de millóns de dólares aos seus países.» Moitos emigrantes fuxen así da pobreza maís extrema para vivir en condicións de pobreza severa e aforrar o suficiente para aliviar as hiperpauperizadas condicións de vida dos seus. Unha situación que realmente si mete medo. Medo líquido, solido e gasoso.

Sal en bretemas

Ao tempo que bretemas madura a decisión sobre a súa candidatura á reitoría de Sal, vai medrando unha vaga de ilusionante esperanza; sería cousa boa que el aceptase para rachar de vez co embiguismo partidario que encora a política local da cidade atlántica. Para ter éxito, o BNG debería poñer as súas siglas ao servizo dunha candidatura cidadá e deixar a Manuel unha amplísima autonomía para facer o seu equipo e renovar ideas e formas. Un ensaio de frontismo cívico sentarialle ben ao BNG e a Vigo, para pasar páxina, para explorar novas posibilidades e para crear así as condicións necesarias para a derrotar á dereita amábel na principal cidade de Galiza. Estou certo de que Manuel sabería facelo. Estou menos certo de que llo deixen facer. Bragado en empresas políticas e culturais en tempos difíciles e espiñentos, pouco se lle pode aconsellar. Leva moitos anos á sombra dun trevo de catro follas e a sorte non lle ha de ser esquiva. Toca agardar pola súa decisión que en calquera caso será positiva: sinalará un tempo novo para facer política en Sal, ou indicará o moito que falta para que chegue ese tempo novo.

Antes e agora

Así eran as cousas en Bolivia antes. As opinións que seguen foron recollidas nun libriño de poucas pero esclarecedoras páxinas. O dereito á palabra. Os pobres fronte á política e a cidadanía. Natasha Loayza e Hugo José Suárez percorreron aldeas, arrabaldes e mercados para atender voces poucas veces escoitadas. Estas son algunhas.
«A política é para beneficio de eles, dos máis grandes. A política é así, é para aproveitarse do pobre.» Ela é vendedora no mercado de Montero.
Moitos comparten o seu desengaño no mercado de La Ramada: «Todo político, todos son iguais. Non se pode crer xa, son pura promesa e non cumpren o que prometen, esquécense de todo cando xa están na cadeira...».
Máis lonxe, en Urubichá, unha muller mastica a súa desesperanza: «A política non nos serve de nada. Os políticos berran nas súas campañas, berran e chámannos, dánnos só gorras, dánnos de beber, fannos empenecar e máis nada.»
Afastado moitos quilómetros, pero moi apegado nas crenzas, un comerciante comunica a súa descrida sentenza: «Os partidos políticos veñen aquí só para ofrecer as cousas, pero non se cumpren. Poñen outras leis, para nós non hai nada, non hai xustiza.»
Esta muller sabe do calado da Débeda Externa: «Iso está difícil, e sabes por qué? Porque desde hai moito tempo os gobernos veñen roubando, estamos vendidos aos estadounidenses agora, debemos bastante prata. Os gobernos anteriores fixeron empréstimos a nome de todos os bolivianos, e se agora eu entro no goberno, é un dicir, teño que cargar coas contas. Outros que entren, igual teñen que cargar coas contas! Por iso estou vendo que nunca se vai compoñer a vida aquí en Bolivia.»
Moitos non entende o mundo distorsionado polos caprichos do todopoderoso mercado: «Falando de política, por exemplo o gas. O gas é noso, pero custa cara aquí; se o gas é unha cousa que produce en Bolivia, como vai custar caro?»
Outros resumen ben a paradoxal situación do país que perdeu o mar e que parece condenado a perder o futuro. «Non hai dedicación para ver un futuro no país, non hai organización para alcanzar o futuro. Eu vexo un país rico, temos recursos naturais, temos xacementos, pero se mal non me equivoco, a última acción do goberno foi vender as riquezas de Bolivia».
Así eran as cousas en Bolivia en 2002. Agora son distintas.

Santacara

Rodamos oitocentos quilómetros até a Navarra Media. Buscamos acougo nas súas achantadas terras e atopamos acollida en Santacara, unha vila de traspapelada historia que contabiliza pouco máis de mil veciños, tres bares, unha farmacia e unha sonada fábrica de repostaría. Campos de cebada, alfalfa e, na valga máis rica, gorentosas esparragueiras, videiras, amendoeiras e oliveiras. Fundada no século I a.C. como poboación romana co nome de Kara, logo foi cristianizada como Santacara. Unha torre medieval, demediada, que sobreleva con fachenda a súa ruína, vixía os seus horizontes. A ollada pérdese cara ás Bardenas, á chaira que arrodea a canle do río Aragón e ás vilas veciñas de Mélida, Traibuenas e Rada. Chegamos coa noite e nas rúas de Santacara manda o silencio e un ceo raso.

De gobernos e cidadáns

Retallos de papel que agardan toda a semana pola tregua sabatina para ser lidos. Entre tantos, un clarificador artigo de John Berger que publicou El País o mércores 5 de abril. En «Un muro y un bulldozer», o mestre dos modos de ver constrúe, cun xeito moi weberiano, unha triade de tipos-ideais de goberno: o Conservador, o Construtor e o Desmantelador.

Tipos de gobernos

O tipo dominante, segundo agudamente enxerga Berger, é o goberno desmantelador, tensionado pola deconstrución «da herencia social, económica e ética do pasado e, especialmente, de todos os mecanismos, asociacións e normas que expresan solidariedade». Os gobernos que ofrecen propostas de construción rarean e os gobernos conservadores, aínda numerosos, séguennos a ofrecer unha «defensa de institucións e costumes xa existentes, máis ou menos respectadas», afirmando «lealdades compartidas», pero sen achegar auténticas solucións ao problemas emerxentes que enfrontan os cidadáns.

Tipos de cidadáns

Entendo que os tipos-ideais de formas de gobernar sinaladas por Berger ben poderían ser relacionadas con cinco tipos, igualmente ideais, de cidadáns: os cidadáns inexistentes, os cidadáns pasivos, os cidadáns reactivos, os cidadáns resistentes e os cidadáns pro-activos, resultando así un cadro que nos permita definir tanto a substancia das políticas públicas como as capacidades da sociedade civil dun país para enfrontalas, reencamiñalas, impedilas ou reforzalas.

Inexistentes

A bolsa de cidadáns inexistentes identifica a importantes segmentos da poboación que, por ter insatisfeitas as súas necesidades básicas, non están en condicións de exercer os seus dereitos políticos. Gaña peso esta caste de cidadanía fanada polo desemprego, a nova e vella pobreza e as multiples formas de exclusión social por razóns de xénero, raza, etnia, relixión ou opcións sexuais; son cidadáns non visibilizados polos gobernantes e as súas políticas, permanentemente desatendidos nas súas demandas, sen voz e nunha boa parte dos casos sen voto, sen capacidades de incidencia política e presión social.

Pasivos

As causas xeradoras de cidadáns pasivos son numerosas e moi varidadas, desde a aceptación dos valores dominantes e o conformismo, até o adaptacionismo e a resignación social, erramos se cremos que a cidadanía pasiva é unicamente consecuencia da coerción e non do consenso e o convencimento. Os cidadáns pasivos son o substrato político dos gobernos conservadores e un apoio durminente daqueles gobernos desmanteladores que non amenacen as súas formas de vida e subsistencia. Nutren as filas os partidos de goberno con independencia das políticas que os seus dirixentes postulan e executan.

Resistentes

A cidadanía reactiva está nutrida por dúas grandes achegas: a dos cidadáns resistentes, que manteñen de modo, máis ou menos permanente, unha posición confrontativa coa orde gobernamental existente e as súas políticas, sexan estas conservadoras, construtivas ou desmanteladoras; sosteñen estratexias defensivas de dereitos e intereses e usan un amplo repertorio de instrumentos e formas de loita –desde partidos a sindicatos ou lobbies–, teñen desiguais capacidades de presión política, mediática e social; mobilizan ideas, teñen voz e exprésanse electoralmente con maior ou menor incidencia.

Reactivos

Existe unha segunda compoñente que suma forzas temporeiramente ás bolsas de resistencia, son os que propiamente deben ser catalogados como cidadáns reactivos, aqueles que fronte a determinadas situacións ou políticas ameazantes elixen a protesta, a mobilización e a oposición; ármanse de instrumentos de presións menos consistentes —plataformas, grupos de afectados...—, adoitan ser moi intensivos nas súas campañas esgotándose normalmente nun ciclo curto de denuncia-mobilización-negociación. Co desenlace positivo da súa protesta adoitan retornar ás filas dos cidadáns pasivos, coa súa derrota ou o entalamento das solucións ás súas demandas poden engrosar tanto as bolsas de resistencia como as filas dos cidadáns inexistentes se as políticas desmanteladoras foron quen de fender de vez todas as súas asociacións e normas solidarias.

Proactivos

Alén do antagonismo, hai grupos cidadáns con capacidade de previsión, iniciativa política e estratexias de alcance medio e de longo alcance que adiantan propostas para enfrontar necesidades sentidas e atender asemade demandas políticas, económicas ou socioculturais emerxentes. Adoitan xerar formas de mobilización de ideas, valores e intereses sob a forma de redes, discuten o existente e o que está por vir da man de gobernos desmanteladores e conservadores, e ás veces tamén dalgúns gobernos construtores. Son demandantes de políticas democráticas fondamente participativas, teñen habelencias sociais e recursos comunicacionais con capacidade para xerar «comunidades», virtuais e reais, son cualitativamente moi relevantes pero son pouco numerosos polo que adoitan a traballar en sintomía coas organización de resistencia máis abertas, menos enquistadas e máis receptivas as fórmulas de proposta + protesta e alternativas alternativas.

Unha difícil alquimia social

Estas categorías de cidadanía non sinalan compartimentos sociais estancos, inamobíbeis; prén a transferencia dos cidadáns dunhas categorías cara a outras, nunha boa parte dos casos, son debidas a procesos impulsados por gobernos conservadores ou desmanteladores máis que polos gobernos construtores. O tránsito desde a cidadanía inexistente a calquera outra forma de cidadanía é o máis dificultoso, pero que cidadáns de orde abandonen a súa pasividade e se afilien temporeiramente a políticas reactivas ou de resistencia é, pola contra, bastante máis común. A derrota de movementos reactivos como saben moi ben os gobernos desmanteladores engordan as camadas de cidadáns pasivos, e os proxectos de deconstrución económica e social extrema crean cidadáns inexistentes.

Os cidadáns proactivos favorecen a formación de gobernos construtores, pero non teño moi claro as posbilidades reais que ten un goberno construtor para xerar cidadáns proactivos. Mesmo entre os gobernantes construtores predominan aínda os que confian máis nos recursos da administración que nas capacidades autoorganizativas e proactivas da sociedade civil, de modo que non sempre favorecen o exercicio dunha democracia esixente, radical ou altamente participativa (adxetívese como se desexe) e si unha cooptación das redes sociais máis proactivas na xestión gobernamental.

Estes días pasados os produtores de leite iniciaron mobilización de presión fronte ás grandes multinacionais lácteas. A protesta perante o que se entenden como políticas de deconstrución do sector pode camiñar cara ao seu entalamento instalándose nunha loita reactiva e resistente. É a primeira vez que se produce unha gran mobilización desta caste coa presenza dun goberno –digamos– construtor na Xunta de Galicia, confiemos na habelencia e intelixencia dos novos gobernantes para ser quen de dialogar cos labregos resistentes, lograr deseñar e levar a bo fin políticas proactivas que enfronten os problemas presentes e aseguren a sustentabilidade económica e social dun dos sectores máis dinámicos da Galiza campesiña.

Tempos taxados

Despediuse un marzo maieante e estreouse un abril de días-non días. Xornadas na súa máis minguada expresión, sen tempo para case que nada, fóra dunha febre fabril de sobrados desalentos e esixencias. Días que empatan cos versos de Brecht: «Tan breve era o tempo / que entre a mañá e a noite / non había mediodía». Aínda así, nas súas firgoas, recuperei vencellos con activismos pasados, recibín unha encomenda dunha consultora esquecida e deixeime enlear nunha manda civil na que terei que gastar letras. Haberá que pedir tempo prestado ao soño para chegar vivo a un vindeiro maio que marceará.

Unha nova ONG: Repsol

Nas páxinas salmóns de El País axuntan artigos dando conta das dificultades de Repsol-Ypf en Bolivia por causa da intervención do goberno de Evo Morales. Avisan afoutadamente que «Repsol non vai tirar a toalla en Bolivia» e poñen cifras ao sacrificio que fai a petroleira: Repsol investiu 1.000 millóns de euros en Bolivia e só repatriu 30 millóns. Altruismo en estado puro, Repsol é unha auténtica ONG.

Algúns datos para explicar tanto altruismo

• A finais del 2002, Repsol YPF poseía en Bolivia dereitos mineiros sobre 38 bloques: 13 bloques de exploración, cunha superficie neta total de 13.670 quilómetros cadrados e 25 bloques de explotación cunha área total neta de 1.770 quilómetros cadrados.
• A producción neta en 2002 foi de 6,9 millones de barrís de petróleo, incluíndo condensados e líquidos separados do gas natural, e 88,5 billóns de gas natural. As reservas probadas netas de petróleo e gas natural a fin dese año estimábanse en 1.293 millones de barrís.
• Repsol posúe o 30% das reservas de hidrocarburos bolivianos e, a través del grupo Andina, controla o 25,7% das reservas de gas natural, uns 49 trillóns de pés cúbicos que significan perto do 1% das reservas mundiales. Repsol, British Gas, a francesa Total e Petrobras controlan o 70% del gas boliviano.
• A produción neta do ano 2002 foi de 6,9 millones de barrís de petróleo, incluíndo condensados e líquidos separados do gas natural, e 88,5 billóns de gas natural.
• O custe promedio para a produción dun barril equivalente de petróleo é de 5,6 dólares a nivel mundial, pero en Bolivia o custe redúcese no caso de Repsol-Ypf a tan só 1 dólar. As transnacionais que operan en Bolivia teñen así os custes máis baixos na busca e obtención dun barril equivalente de petróleo, que é de 8,58 dólares a nivel mundial e de 5,66 dólares na media latinoamericana. O custe de Repsol-Ypf é de 0,40 dólares por barril equivalente de petróleo, isto é, 20 veces máis baixo que o promedio internacional e 14 veces máis baixo que o latinoamericano.
• A taxa de éxito para atopar gas e petróleo en Bolivia é unha das máis baixas do mundo, xa que chega ao 50%, na maioría dos paises produtores sitúase no 20%. Isto significa que 8 de cada 10 intentos por encontrar gas e petróleo están condenados ao fracaso, mentres que en Bolivia cinco de cada dez culmínanse con éxito.
• As petroleras estranxeiras que explotan os recursos naturais non renovabeis de Bolivia pagan moi poucos impostos. Entre 1998 e 2002, Repsol-ypf pagou apenas 4,3 millóns de dólares como promedio anual.

Coda

Publicidade de Repsol en Perú, aínda que tamén podería ser en Bolivia: "Repsol ofrece cousas moito máis difíciles de obter que o petróleo: experiencia, tecnoloxía e compromiso... Compromiso de crear produtos e servizos de óptima calidade e seguridade, con rigoroso respecto ao medio ambiente."

Sen rastro

Sei polo papel de don Santiago que ANF está doído porque o goberno do PsdeG e o BNG queren trasladarlle á cidadanía que o PPdeG «non quere a reforma estatutaria». O duro Alberto anunciou, perante os micrófonos de Radio 5, que fracasarían na súa estratexia. A derrota da operación mediática do bipartito é ben doada: basta con que o PPdeG presente as bases do seu proxecto de reforma. Algo di que teremos que seguir agardando pola tan desexada proposta, pero iso non é agora o importante. Quedan algunhas declaracións engaiolantes: AFN quere un Estatuto «poida gobernar o centro, o socialismo ou o nacionalismo». Da dereita nin rastro. Un novo caso para Jack Malone e tropa. Así, grazas á virtual instalación do PPdeG no «centro», temos o único parlamento democrático do mundo no que non se senta a dereita —sexa a nova ou a vella—, e iso é grande e inédito mérito. A nova cartografía política sería ilusionante se non fose porque realmente non só temos entre nós a dereita máis conservadora, senón tamén unha das esquerdas máis conservadoras e a un nacionalismo bastante hipnotizado co seu novo estatus gobernamental que ameaza con conservadurizarse. Con todo, AFN acepta felizmente a tese de Manuel Rivas segundo a cal Galiza é o conservador país onde case non existen os conservadores, e isto si que é un gran progreso. Despois de semellante salto adiante, ben podemos agardar un par de meses para saber que reforma estatutaria (non) queren os centristas do PPdeG.

Cesamento permanente do fogo

O anuncio do cesamento do fogo da ETA é, sen dúbida, a mellor noticia do que levamos andado no século XXI. Coméntase e analízase moito e moi cautelosamente. Oportunidade histórica, responsabilidade, e apertura dun diálogo para-que-si. Do lido, entre o mellor, o artigo de Sergi Pamies en El País. Pamies repara no impacto e o tratamento televisivo da esperanzadora nova e na conclusión recupera unha declaración de Lisa Simpson, emitida simultaneamente á de ETA en Antena 3. «Sigo defendendo as miñas crenzas, pero non podo defender como o fixen.» Unha axustada sentenza necesaria para rematar de vez cos anos de medo e chumbo. Quilómetro 0 para a paz e a soberanía democrática de Euscadi.

Faraldo 1978 / 1998

Entre libros vellos vou dar con Antolín Faraldo, un ensaio histórico de Francisco Fernández del Riego que se imprentou en Vigo no ano 1978 grazas ao mecenazgo do Banco del Noroeste. O exemplar está siglado —leva o número 3.463– e aínda conserva entre as súas páxinas a tarxeta de presentación de José Souto Villar, director do desaparecida entidade bancaria. A peza facía parte dunha serie que titularon «Hombres que hicieron Galicia»; un limiar de Domingo Garcia-Sabell antecede ás 92 páxinas de miúda letra que escribiu don Paco e a unha manchea de textos do propio Faraldo. A presentación que do xornalista betanceiro fai Del Riego non pode ser máis desmitificadora: «Non poseía, quezáis, unha formación intelectual rigorosa, nin coherencia firme no planteamento das súas ideas, nin siquera unha doutrina programática ben definida»; aínda así ficas apegado ás letras pousadas de don Paco que te van levando polo tempo, país e ideas de Faraldo. Vinte anos despois daquela edición, Xerais levou á imprenta Antolín Faraldo. O gran soñador unha nova entrega de Del Riego dedicado ao ideólogo do provincialismo. Con vagar habería que facer a lectura en paralelo de ambas as dúas obras para comprobar canto madureceu, como un bo viño, a figura de Antolín Faraldo na obra de Del Riego, ilustrado colleteiro da memoria do país.

Ao lonxe

Regreso ás aulas da USC para falar de proxectos de cooperación e a súa avaliación. Todo é ir e abrirse a caixa das lembranzas. Sinto unha señerdade fonda e o desexo irresistíbel de coller un avión para logo deixarme abafar pola quentura imposíbel de Managua ou a encorante altura de La Paz. Váleme tamén a fritanga ruidosa en Matagalpa ou unha noite caída en Illa Zapatera. Estou disposto a transaccionar e darme por contento cun paseo polas herdades baldías de Irupana coa ollada posta nas súas courelizadas montañas. Porén agora mesmo non enxergo nada máis que as rúas molladas de SCQ e, malia a súa maxia, o cambio de paisaxe é abismalmente decepcionante.

Castores acurralados

Deixou o sardo no seu caderno carcelario unha nota sobre o comportamento dos castores. Ao parecer durante séculos foron cazados para poder extraer dos seus testículos unha substancia usada con fins medicinais. Sabedores diso, cando caían nunha trampa, os castores arrincábanse a dentadas os testículos coa esperanza de, aínda eivados, poder salvar a vida. Estes días castores universitarios, acurralados por necesidades estratéxicas, decidiron facer o propio e, convencidos por un reitor entregado a comenencias familiares, acordaron amputarse algunhas das súas partes máis valiosas. Un alto prezo en credibilidade o que van pagar por acariñar o poder universitario. Próeme unha tristeza infinita.

Cartas boca arriba

Son amador do xénero epistolar, ese antecedente ilustre e ilustrado do posteo virtual, de aí que viole reincidentemente o correo privado de sonadas personalidades. Gusto moi especialmente da Correspondencia de Manuel Antonio e das Cartas desde o cárcere de Antonio Gramsci. Hoxe comecei o asalto ao voluminoso epistolario que Ricardo Carballo Calero compuxo, entre 1932 e 1984, para Francisco Fernández del Riego. Avancei tan só nas cartas escritas até 1933 pero nelas descúbrese unha xeración de mozos que, de non fallarlle a época (coma faldadamente ocorreu), estaban dispostos a paparse o mundo. Nas letras enxérgase un hiperactivo Carballo Calero, mergullado paixonalmente na acción político-cultural do galeguismo ferrolán, publicista incansábel e estudante por libre que (abusivamente) recorre aos servizos do correspondente del Riego para conseguir apuntamentos e programas académicos cos que enfrontarse aos exames. Mandados de servizo que un xenerosísimo Paco atende sen maiores demoras malia ter que sufrir pouco amigábeis observacións sobre o uso de palabros como cordileira, atafeigado ou ser reprendido por descoñecer o significado do verbo aturar. Aturar si que lle aturou unhas cantas o bo de don Francisco a un terríbel Ricardo que naqueles efervescentes anos gastaba mesmo palabras acedas para o home a quen en 2006 dedicamos o Día das Letras cando lle espetaba a del Riego: «Quen fixo a barbaridade de conceder 500 pesetas para un cursillo dado polo ignorantón de Lugrís?» Son as cousas que ten poñer as cartas boca arriba.

Sondaxes X

Unha notábel discrepancia sobre o grao de soberanismo/rexionalismo que alenta a cidadanía galega deveu en guerra de papel. O contraste de resultados entre a sondaxe do CIS e os estudos encargados polo Secretarío Xeral da Vicepresidencia, Antón Losada volveron poñer en primeiro plano a finalidade das enquisas. Teño para min que hai dous tipos de sondaxes: as que se fan para influír na opinión pública; e as que se fan para coñecer as valoración dos cidadáns e influír ao mesmo tempo na opinión cidadá. A enquisa neutral, positivista e obxectiva hai tempo que non se practica nas sociedades do consumo e a infrainformación. As análises de opinión realizadas lembran ao estilo do trompetista Joe King Oliver que adoitaba a tocar cun pano sobre a man para evitar que lle copiasen os seus virtuosos exercicios jazzísticos. O pano cubre a análise real e nas enquisas só temos acceso a unha virtuosísima interpretación. Dick Morris, un dos máis sobranceiros asesores políticos estadounidenses, subliñou categoricamente a relevancia das sondaxes na escolla das súas estratexias, valorando o traballo do seu equipo de campañá escribiu: «Nós traballamos xuntos, cada quen se expresa e cando non estamos de acordo sometemos a decisión ao mestre absoluto de Occidente: as enquisas.» A autoridade do Meste Absoluto tamén é en Galiza o recurso supremo de lexitimación das estratexias e posicións políticas; de aí as paixóns interpretativas que xera. Eu non acredito nelas pero non por iso deixo de lelas e analizalas con firme devoción xa que forman parte do discurso político de quen as encarga e publicita. As dúas máximas sobre as que se fundamentan a investigación dos Expedientes X de Danna Scully e Fox Mulder valen tamén para achegarnos as nosas sondaxes de opinión. «Nós queremos crer», pero «a verdade está aí fóra».

Dez anos

Vieiros cumpre hoxe 10 anos. Naceu como o barrio galego na rede en 1996 e axiña mudaría a súa natureza para ser o primeiro xornal dixital en lingua galega. Centovinte anos antes, Lamas Carbajal daba ao prelo O tío Marcos da Portela, o xornal fundacional da prensa en galego. Co gallo do centenario do nacemento de Lamas Carbajal, López Cuevillas anota: «Tiña un xornal agudo e destemido como unha donicela, e dende el atacaba aos inimigos e defendía aos amigos, en prosas cheas de graza e intención.» A nosa donicela na rede ten xa dez anos. Destemida e aguda, armada de prosas cheas de coraxe e intención. Coidemos da donicela e mimemos a súa aufoutada liberdade.

23-F, o Partenón e dona Lola

Cesare tira de rapantes e imaxes televisivas para recuperar o seu 23-F, Jan dá conta daquel día que quedou marcado na súa memoria por un abraiante natalicio. Eu souben do golpe de Tejero á saída dunha clase de xeografía, dérannos as notas do primeiro parcial, unha das miñas cualificacións universitarias máis altas, tamén a que menos me prestou. Moita perplexidade e bastante balbordo nos corredores da facultade, procuramos a rúa. Chega alancando pola escaleiras un bo amigo. Excitado pregunta: Sabedes o que pasou? E antes de nós responder explica, abatido, que escoitou na radio que se acababa de descubrir unha fenda no Partenón que ameazaba seriamente o seu equilibrio e futuro. Conseguimos convencelo con poucas palabras de que hai outras urxencias. Aínda que son tempos de extremoso seitarismo, eu —daquela militante da LCR— axudo a baleirar e trasladar a sitio seguro os arquivos do PST, un dos mais dolorosos cismas do meu partido e da Cuarta Internacional. Á carreira marcho para miña casa e destrúo —seguindo os vellos manuais de seguranza– a miña axenda e varios cuadernos con notas de xuntanzas, tamén achanto nunha solitaria papeleira ducias de números do Combate e boletíns internos que hoxe serían tesouros de coleccionista. Despois chamo a casa para falar coa nai. Lola, filla de Domingos o Ardeiro, republicano que padeceu oito anos de prisión a causa do golpe militar que triunfou en 1936. Ela acougame: «Non vai ir para arriba». Recoméndame que vaia para casa e dáme consellos que filialmente desoio. Son xa as 19.30 h. e, atendendo ao único consello político que me deu meu pai en toda a súa longa vida —«Nunca sexas un esquirol»—, acudo epicamente a unha asemblea de distrito na que imos preparar a resistencia democrática. Somos menos de cen. Non concluímos nada e saio coa firme convicción de que se o golpe triunfa imos sufrir unha cazata brutal. Hai xente vixiando o Cuartel do Hórreo, agora corazón da democracia galega, daquela primeirísima amenaza das nosas liberdades. Disolvémonos. Pásanse consignas de fráxil protección, seguranza incerta e cándida autodefensa. A principal preocupación son as previsíbeis e incontrolábeis operacións de castigo dos grupos da ultadereita que en Compostela aínda conservan folgos e abondoso rancor. Recibo unha cita para ir a unha mesa de grupos nunha casa de seguridade. Hai que localizar a alguén da UPG-ANPG para que se sumen. Casualmente dou na praza de Puente Castro cun dos seus dirixentes locais. Temos estado xuntos ducias de veces en manifestacións e asembleas. Achégome, fai que non me coñece. Nega ser quen eu sei quen é. De todas maneiras pásolle a cita. Marcho botando pestes para o meu cuarto, acubíllome nunha pensión doméstica na daquela arrabaldizada Rúa do Home Santo. Alí vívese o golpe con alleada normalidade e dona Mercedes prepara a cea de case sempre: ovos fritidos, patacas e salchicas. Sucédense as noticias, pasan vagarosamente as horas de espera e a radio confírma o vaticinio de doña Lola, a filla do Ardeiro. Durmo sen maiores problemas tranquilizado máis polas palabras maternas que polas serodias declaracións de Juan Carlos, o monarca tardón. Deixei de crer nos reis hai tempo, pero sigo a ter unha fe indestrutíbel nos prognósticos políticos da miña nai e, ende ben, o Partenón aínda segue en pé.

Poetizarse

Roubolle a miña directora Poetízate xa que ela non o precisa. Esta antoloxía da poesía galega é o último esforzo de Cabrafanada por facernos mellores persoas. Reúne a 80 poetas por (case) rigorosa orde de aparición e achega un restra de poemas pensados para os que non estamos afeitos a ler poesía. A escolma axunta a poetas clásicos e modernísimos, aos épicos e aos experimentais, aos formais e aos desestruturantes, aos gamberros e aos orixinais, aos provocadores, aos subvertidores... Todos e todas convocadas con letras para se divertir, cantar, rapear, musicar, rebelarse e entreterse. Se son tan pouco líricos coma min cambiarán de parecer sobre a (nosa) poesía tras ler este libro. Palabra, dillo un hooligan prosaico.

Teimando

Co retorno de Lolo ao blogmillo activo ven o mandado de facer un catálogo mínimo das miñas teimas. Ao xeito de galano polo seu regreso, estas son:

1. Pedir os cafés fervendo e deixar esmorecer a súa quentura até tomalos fríos (para poder liquidalos dun único grolo).


2. Non usar nunca o envés das páxinas dos cadernos nos que escribo.


3. Aborrecer aquel libro ao que, por descoido, lle fago unha enruga na capa, e procurar un novo exemplar para compensar a baixa.
4. Trabar nas unllas con paixón caníbal.


5. Pampar, ollando pola ventá, despois de poñer os carpíns.