Hai un días fíxose efectiva a suspensión da peaxe na ponte de Rande, matino sobre a historía desta épica reinvindicación e gasto un tempo en lecturas sobre o ciclo de vida dun problema, sobre que fases ideais atravesa unha problemática antes de ser asumida como asunto prioritario da axenda política para a procura de solucións por parte dos gobernos. Algunhas das variábeis para caracterizar as diferentes etapas son o seu nivel de exposición á opinión pública, a natureza –e agregación– dos emisores, e as instancias que participan na elaboración da resposta-solución. Ao final consigo enxergar unha secuencia coas seguintes fases: 1) Invisibilidade; 2) Emerxencia; 3) Difusión; 4) Enraizamento; 5) Intervención; 6) Remisión; e 7) Solución. Quen tivese un mes para dedicarse a encaixar a loita contra a peaxe neste esquema explicativo...
O ciclo dos problemas
A fase de invisibilización caracterízase porque o problema e as súas consecuencias soamente son percibidos polos colectivos de damnificados. As vítimas ou perxudicados e o problema mantéñense nunha situación de marxinalidade tanto informativa como social. Durante a emerxencia os problemas adoitan a quebrar teito do espazo local, e ben por causa da autoorganización dos afectados ou como consecuencia da intervención de axentes foráneos comezan a artellarse as primeiras redes supralocais e amplíase a audiencia pero faino aínda en proporcións cativeiras. Para dar paso a etapa de difusión é preciso o concurso dos medios de comunicación de masas e/ou de mobilización masivas, o problema convértese así en materia non só da información senón tamén da opinión, constrúese unha grande audiencia: medios, creadores de opinión e celebridades tecen unha rede de apoios ou de cuestionamentos. Nestas fases iniciais o problema existe como demanda, como identificación dos damnificados e dos responsábeis ou culpábeis.
O tránsito da difusión cara ao enraizamento sinala o momento máis crítico da expresión do problema: formúlase o seu enunciado, técense as alianzas entre damnificados, axentes de apoio e medios de comunicación, e prodúcese a súa asunción xeral como un tema relevante da axenda política que agarda unha resposta institucional para a súa resolución. É o tempo tamén no que pasan a primeiro plano a formulación das alternativas, a negociación e a transacción entre a parte civil que representa os suxeitos do problema e a instancia política que xestiona as competencias e recursos necesarios que deben ser aplicados na súa solución. A definición, compartida ou unilateral, de políticas públicas para erradicar ou paliar o problema abre a etapa da intervención. Da eficacia, eficiencia e impacto das acción dependen os avances na remisión do problema e a sustentabilidade desas políticas é a garante, por cabo, a súa solución.
Cando os problemas se cronifican
En non poucas ocasións o problema non enmadurece, permanece en situación de invisibilidade ou eivase a súa emerxencia pola fraxilidade das redes de apoio; noutros non acada un umbral significativo na súa difusión ao bater con insalvábeis resistencias no ámbito médiatico ou a resistencia dos responsábeis gobernamentais o que impide a súa inclusión na axenda política. Desatendidos os problemas prodúcese a súa cronificación. Fóra da atención das políticas e a opinión pública, un problema non é un problema. Na era Fraga botouse man dunha poderosa enxeñaría de consensos obrigados, pasividade social e resignación civil que tivo como consecuencia a cronificación de numerosas problemáticas socioeconómicas. O catálogo de problemas cronificados é abultado se reparamos nos padecementos dos gandeiros, na situación de abandono da frota galega, no declive fatalista de Ferrolterra, na desertización do interior do país ou nas moitas ameazas que penden sobre o litoral marítimo e as nosas rías. Moitos apenas se visualizaron polo de agora, caso do abandono institucional do idosos ou a nova emigración. O rol dos que están enraizados institucionalmente pero agardan por solucións efectivas tampouco é pequeno, sinalemos a construción das infraestruturas de comunicación en primeiro plano ou a necesidade de novos modelos de desenvolvemento urbano. Algúns non sen resistencias encamiñanse cara a súa solución como a Celulosa pontevedresa.
Rosalía como síntoma
Dicía De Quincey, e gustáballe lembralo a Borges, que «ter descuberto un problema non é menos admirábel (e fecundo) que ter descuberto unha solución». As forzas do bipartito dedicaron décadas a descuberta dos problemas do país, agora cando se encamiñan cara ao primeiro cabodano da súa vitoria, comeza a facerse urxente a visualización das solucións. Hai un días a nada influente Rosalía Mera declaraba: «Este novo goberno leva case un ano e debe formular os temas con máis rapidez ou cando menos con máis claridade. Se non se pode facer algo, hai que dicilo. Pero o que non se pode é gastar un ano desde o silencio. E menos desde un goberno que quere ser progresista e o goberno do cambio. Por iso, en certos sectores obsérvanse malestares ante algúns atrasos. Hai pouca claridade sobre que se vai facer e as empresas e as ONG necesitan saber a que aterse, porque un ano para elas é una barbaridade. Quizá por iso os galegos e as galegas temos que estar algo preocupados.» Os de Rande tiveron que agardar desde 1998, pero a Rosalía amólalle a espera dun ano. Con todo iso non é o problema, nin que o diga «a muller máis rica de España», o realmente problemático e preocupante é pensar que a podente empresaria sexa tan só a punta do iceberg da perda de credibilidade e confianza cidadá.
A sabedoría vella di que «o medo é libre», Zygmunt Bauman actualiza a idea: o medo é líquido. «Os medos de hoxe, a diferenza de antes, son fluídos, pouco definidos. Ignoramos as causas e ademais sentímonos impotentes para facer nada. É unha combinación tóxica.» Os temores teñen, pois, unha natureza líquida, pero con solidas e poderosas causas que fan que se propaguen coa vertixinosa velocidade dos gases. A inmigración masiva ocupa un lugar relevante entre os medos que abanean as seguridades das sociedades opulentas de Europa Occidental.
Remesas: a vía (latinoamericana e africana) ao desenvolvemento
O mesmo exemplar de La Vanguardia, onde se recollen as declaracións de Bauman, bota luz sobre as causas motrices dos fluxos migratorios: as remesas dos emigrantes constitúen a principal fonte de financiamento exterior dos países en vías de desenvolvemento. Paul Wolfowitz, presidente do Banco Mundial, afirma que «a emigración segue sendo unha forza importante na loita contra a pobreza». É moito máis que iso, para unha parte fundamental da poboación de África é a única forma de loita contra a pobreza. A idea de codesenvolvemento é aínda primeiriza e fráxil no que lle toca ás prioridades do Banco Mundial.
As contas
A contabilidade non engana: os envíos de cartos dos emigrantes no mundo sumaron 117.000 millóns de euros; a Axuda Oficial ao Desenvolvemento mobilizou 61.700 millóns. Atendendo ás contías, aínda hoxe a estratexia principal de loita contra a pobreza pasa basicamente pola súa «privatización» –asumindo os individuos e non os estados ou as axencias internacionais o custes das estratexias para paliala ou erradicar a pauperización–. A «solución» personalizada –vía emigración e outras– e non a dotación de recursos para a execución de políticas globais que enfronten as causas reais xeradoras da pobreza no Sur seguen a ser o paradigma dominante.
Vivir na pobreza para saír da miseria
A nada radical Susan F. Martin, directora, Instituto para o Estudo da Migración Internacional da Universidade Georgetown, non se deixa enganar polo espellismo e conclúe que «os residentes máis pobres de Estados Unidos e doutros países ricos cargan coa maior parte do peso de axudar á xente nos países en desenvolvemento. En xeral os inmigrantes latinoamericanos teñen ingresos baios, a miúdo viven na pobreza e, non obstante, remiten milleiros de millóns de dólares aos seus países.» Moitos emigrantes fuxen así da pobreza maís extrema para vivir en condicións de pobreza severa e aforrar o suficiente para aliviar as hiperpauperizadas condicións de vida dos seus. Unha situación que realmente si mete medo. Medo líquido, solido e gasoso.
Ao tempo que bretemas madura a decisión sobre a súa candidatura á reitoría de Sal, vai medrando unha vaga de ilusionante esperanza; sería cousa boa que el aceptase para rachar de vez co embiguismo partidario que encora a política local da cidade atlántica. Para ter éxito, o BNG debería poñer as súas siglas ao servizo dunha candidatura cidadá e deixar a Manuel unha amplísima autonomía para facer o seu equipo e renovar ideas e formas. Un ensaio de frontismo cívico sentarialle ben ao BNG e a Vigo, para pasar páxina, para explorar novas posibilidades e para crear así as condicións necesarias para a derrotar á dereita amábel na principal cidade de Galiza. Estou certo de que Manuel sabería facelo. Estou menos certo de que llo deixen facer. Bragado en empresas políticas e culturais en tempos difíciles e espiñentos, pouco se lle pode aconsellar. Leva moitos anos á sombra dun trevo de catro follas e a sorte non lle ha de ser esquiva. Toca agardar pola súa decisión que en calquera caso será positiva: sinalará un tempo novo para facer política en Sal, ou indicará o moito que falta para que chegue ese tempo novo.
Así eran as cousas en Bolivia antes. As opinións que seguen foron recollidas nun libriño de poucas pero esclarecedoras páxinas. O dereito á palabra. Os pobres fronte á política e a cidadanía. Natasha Loayza e Hugo José Suárez percorreron aldeas, arrabaldes e mercados para atender voces poucas veces escoitadas. Estas son algunhas. «A política é para beneficio de eles, dos máis grandes. A política é así, é para aproveitarse do pobre.» Ela é vendedora no mercado de Montero. Moitos comparten o seu desengaño no mercado de La Ramada: «Todo político, todos son iguais. Non se pode crer xa, son pura promesa e non cumpren o que prometen, esquécense de todo cando xa están na cadeira...». Máis lonxe, en Urubichá, unha muller mastica a súa desesperanza: «A política non nos serve de nada. Os políticos berran nas súas campañas, berran e chámannos, dánnos só gorras, dánnos de beber, fannos empenecar e máis nada.» Afastado moitos quilómetros, pero moi apegado nas crenzas, un comerciante comunica a súa descrida sentenza: «Os partidos políticos veñen aquí só para ofrecer as cousas, pero non se cumpren. Poñen outras leis, para nós non hai nada, non hai xustiza.» Esta muller sabe do calado da Débeda Externa: «Iso está difícil, e sabes por qué? Porque desde hai moito tempo os gobernos veñen roubando, estamos vendidos aos estadounidenses agora, debemos bastante prata. Os gobernos anteriores fixeron empréstimos a nome de todos os bolivianos, e se agora eu entro no goberno, é un dicir, teño que cargar coas contas. Outros que entren, igual teñen que cargar coas contas! Por iso estou vendo que nunca se vai compoñer a vida aquí en Bolivia.» Moitos non entende o mundo distorsionado polos caprichos do todopoderoso mercado: «Falando de política, por exemplo o gas. O gas é noso, pero custa cara aquí; se o gas é unha cousa que produce en Bolivia, como vai custar caro?» Outros resumen ben a paradoxal situación do país que perdeu o mar e que parece condenado a perder o futuro. «Non hai dedicación para ver un futuro no país, non hai organización para alcanzar o futuro. Eu vexo un país rico, temos recursos naturais, temos xacementos, pero se mal non me equivoco, a última acción do goberno foi vender as riquezas de Bolivia». Así eran as cousas en Bolivia en 2002. Agora son distintas.
Rodamos oitocentos quilómetros até a Navarra Media. Buscamos acougo nas súas achantadas terras e atopamos acollida en Santacara, unha vila de traspapelada historia que contabiliza pouco máis de mil veciños, tres bares, unha farmacia e unha sonadafábrica de repostaría. Campos de cebada, alfalfa e, na valga máis rica, gorentosas esparragueiras, videiras, amendoeiras e oliveiras. Fundada no século I a.C. como poboación romana co nome de Kara, logo foi cristianizada como Santacara. Unha torre medieval, demediada, que sobreleva con fachenda a súa ruína, vixía os seus horizontes. A ollada pérdese cara ás Bardenas, á chaira que arrodea a canle do río Aragón e ás vilas veciñas de Mélida, Traibuenas e Rada. Chegamos coa noite e nas rúas de Santacara manda o silencio e un ceo raso.
Retallos de papel que agardan toda a semana pola tregua sabatina para ser lidos. Entre tantos, un clarificador artigo de John Berger que publicou El País o mércores 5 de abril. En «Un muro y un bulldozer», o mestre dos modos de ver constrúe, cun xeito moi weberiano, unha triade de tipos-ideais de goberno: o Conservador, o Construtor e o Desmantelador.
Tipos de gobernos
O tipo dominante, segundo agudamente enxerga Berger, é o goberno desmantelador, tensionado pola deconstrución «da herencia social, económica e ética do pasado e, especialmente, de todos os mecanismos, asociacións e normas que expresan solidariedade». Os gobernos que ofrecen propostas de construción rarean e os gobernos conservadores, aínda numerosos, séguennos a ofrecer unha «defensa de institucións e costumes xa existentes, máis ou menos respectadas», afirmando «lealdades compartidas», pero sen achegar auténticas solucións ao problemas emerxentes que enfrontan os cidadáns.
Tipos de cidadáns
Entendo que os tipos-ideais de formas de gobernar sinaladas por Berger ben poderían ser relacionadas con cinco tipos, igualmente ideais, de cidadáns: os cidadáns inexistentes, os cidadáns pasivos, os cidadáns reactivos, os cidadáns resistentes e os cidadáns pro-activos, resultando así un cadro que nos permita definir tanto a substancia das políticas públicas como as capacidades da sociedade civil dun país para enfrontalas, reencamiñalas, impedilas ou reforzalas.
Inexistentes
A bolsa de cidadáns inexistentes identifica a importantes segmentos da poboación que, por ter insatisfeitas as súas necesidades básicas, non están en condicións de exercer os seus dereitos políticos. Gaña peso esta caste de cidadanía fanada polo desemprego, a nova e vella pobreza e as multiples formas de exclusión social por razóns de xénero, raza, etnia, relixión ou opcións sexuais; son cidadáns non visibilizados polos gobernantes e as súas políticas, permanentemente desatendidos nas súas demandas, sen voz e nunha boa parte dos casos sen voto, sen capacidades de incidencia política e presión social.
Pasivos
As causas xeradoras de cidadáns pasivos son numerosas e moi varidadas, desde a aceptación dos valores dominantes e o conformismo, até o adaptacionismo e a resignación social, erramos se cremos que a cidadanía pasiva é unicamente consecuencia da coerción e non do consenso e o convencimento. Os cidadáns pasivos son o substrato político dos gobernos conservadores e un apoio durminente daqueles gobernos desmanteladores que non amenacen as súas formas de vida e subsistencia. Nutren as filas os partidos de goberno con independencia das políticas que os seus dirixentes postulan e executan.
Resistentes
A cidadanía reactiva está nutrida por dúas grandes achegas: a dos cidadáns resistentes, que manteñen de modo, máis ou menos permanente, unha posición confrontativa coa orde gobernamental existente e as súas políticas, sexan estas conservadoras, construtivas ou desmanteladoras; sosteñen estratexias defensivas de dereitos e intereses e usan un amplo repertorio de instrumentos e formas de loita –desde partidos a sindicatos ou lobbies–, teñen desiguais capacidades de presión política, mediática e social; mobilizan ideas, teñen voz e exprésanse electoralmente con maior ou menor incidencia.
Reactivos
Existe unha segunda compoñente que suma forzas temporeiramente ás bolsas de resistencia, son os que propiamente deben ser catalogados como cidadáns reactivos, aqueles que fronte a determinadas situacións ou políticas ameazantes elixen a protesta, a mobilización e a oposición; ármanse de instrumentos de presións menos consistentes —plataformas, grupos de afectados...—, adoitan ser moi intensivos nas súas campañas esgotándose normalmente nun ciclo curto de denuncia-mobilización-negociación. Co desenlace positivo da súa protesta adoitan retornar ás filas dos cidadáns pasivos, coa súa derrota ou o entalamento das solucións ás súas demandas poden engrosar tanto as bolsas de resistencia como as filas dos cidadáns inexistentes se as políticas desmanteladoras foron quen de fender de vez todas as súas asociacións e normas solidarias.
Proactivos
Alén do antagonismo, hai grupos cidadáns con capacidade de previsión, iniciativa política e estratexias de alcance medio e de longo alcance que adiantan propostas para enfrontar necesidades sentidas e atender asemade demandas políticas, económicas ou socioculturais emerxentes. Adoitan xerar formas de mobilización de ideas, valores e intereses sob a forma de redes, discuten o existente e o que está por vir da man de gobernos desmanteladores e conservadores, e ás veces tamén dalgúns gobernos construtores. Son demandantes de políticas democráticas fondamente participativas, teñen habelencias sociais e recursos comunicacionais con capacidade para xerar «comunidades», virtuais e reais, son cualitativamente moi relevantes pero son pouco numerosos polo que adoitan a traballar en sintomía coas organización de resistencia máis abertas, menos enquistadas e máis receptivas as fórmulas de proposta + protesta e alternativas alternativas.
Unha difícil alquimia social
Estas categorías de cidadanía non sinalan compartimentos sociais estancos, inamobíbeis; prén a transferencia dos cidadáns dunhas categorías cara a outras, nunha boa parte dos casos, son debidas a procesos impulsados por gobernos conservadores ou desmanteladores máis que polos gobernos construtores. O tránsito desde a cidadanía inexistente a calquera outra forma de cidadanía é o máis dificultoso, pero que cidadáns de orde abandonen a súa pasividade e se afilien temporeiramente a políticas reactivas ou de resistencia é, pola contra, bastante máis común. A derrota de movementos reactivos como saben moi ben os gobernos desmanteladores engordan as camadas de cidadáns pasivos, e os proxectos de deconstrución económica e social extrema crean cidadáns inexistentes.
Os cidadáns proactivos favorecen a formación de gobernos construtores, pero non teño moi claro as posbilidades reais que ten un goberno construtor para xerar cidadáns proactivos. Mesmo entre os gobernantes construtores predominan aínda os que confian máis nos recursos da administración que nas capacidades autoorganizativas e proactivas da sociedade civil, de modo que non sempre favorecen o exercicio dunha democracia esixente, radical ou altamente participativa (adxetívese como se desexe) e si unha cooptación das redes sociais máis proactivas na xestión gobernamental.
Estes días pasados os produtores de leite iniciaron mobilización de presión fronte ás grandes multinacionais lácteas. A protesta perante o que se entenden como políticas de deconstrución do sector pode camiñar cara ao seu entalamento instalándose nunha loita reactiva e resistente. É a primeira vez que se produce unha gran mobilización desta caste coa presenza dun goberno –digamos– construtor na Xunta de Galicia, confiemos na habelencia e intelixencia dos novos gobernantes para ser quen de dialogar cos labregos resistentes, lograr deseñar e levar a bo fin políticas proactivas que enfronten os problemas presentes e aseguren a sustentabilidade económica e social dun dos sectores máis dinámicos da Galiza campesiña.
Despediuse un marzo maieante e estreouse un abril de días-non días. Xornadas na súa máis minguada expresión, sen tempo para case que nada, fóra dunha febre fabril de sobrados desalentos e esixencias. Días que empatan cos versos de Brecht: «Tan breve era o tempo / que entre a mañá e a noite / non había mediodía». Aínda así, nas súas firgoas, recuperei vencellos con activismos pasados, recibín unha encomenda dunha consultora esquecida e deixeime enlear nunha manda civil na que terei que gastar letras. Haberá que pedir tempo prestado ao soño para chegar vivo a un vindeiro maio que marceará.
Nas páxinas salmóns de El País axuntan artigos dando conta das dificultades de Repsol-Ypf en Bolivia por causa da intervención do goberno de Evo Morales. Avisan afoutadamente que «Repsol non vai tirar a toalla en Bolivia» e poñen cifras ao sacrificio que fai a petroleira: Repsol investiu 1.000 millóns de euros en Bolivia e só repatriu 30 millóns. Altruismo en estado puro, Repsol é unha auténtica ONG.
Algúns datos para explicar tanto altruismo
A finais del 2002, Repsol YPF poseía en Bolivia dereitos mineiros sobre 38 bloques: 13 bloques de exploración, cunha superficie neta total de 13.670 quilómetros cadrados e 25 bloques de explotación cunha área total neta de 1.770 quilómetros cadrados.
A producción neta en 2002 foi de 6,9 millones de barrís de petróleo, incluíndo condensados e líquidos separados do gas natural, e 88,5 billóns de gas natural. As reservas probadas netas de petróleo e gas natural a fin dese año estimábanse en 1.293 millones de barrís.
Repsol posúe o 30% das reservas de hidrocarburos bolivianos e, a través del grupo Andina, controla o 25,7% das reservas de gas natural, uns 49 trillóns de pés cúbicos que significan perto do 1% das reservas mundiales. Repsol, British Gas, a francesa Total e Petrobras controlan o 70% del gas boliviano.
A produción neta do ano 2002 foi de 6,9 millones de barrís de petróleo, incluíndo condensados e líquidos separados do gas natural, e 88,5 billóns de gas natural.
O custe promedio para a produción dun barril equivalente de petróleo é de 5,6 dólares a nivel mundial, pero en Bolivia o custe redúcese no caso de Repsol-Ypf a tan só 1 dólar. As transnacionais que operan en Bolivia teñen así os custes máis baixos na busca e obtención dun barril equivalente de petróleo, que é de 8,58 dólares a nivel mundial e de 5,66 dólares na media latinoamericana. O custe de Repsol-Ypf é de 0,40 dólares por barril equivalente de petróleo, isto é, 20 veces máis baixo que o promedio internacional e 14 veces máis baixo que o latinoamericano.
A taxa de éxito para atopar gas e petróleo en Bolivia é unha das máis baixas do mundo, xa que chega ao 50%, na maioría dos paises produtores sitúase no 20%. Isto significa que 8 de cada 10 intentos por encontrar gas e petróleo están condenados ao fracaso, mentres que en Bolivia cinco de cada dez culmínanse con éxito.
As petroleras estranxeiras que explotan os recursos naturais non renovabeis de Bolivia pagan moi poucos impostos. Entre 1998 e 2002, Repsol-ypf pagou apenas 4,3 millóns de dólares como promedio anual.
Coda
Publicidade de Repsol en Perú, aínda que tamén podería ser en Bolivia: "Repsol ofrece cousas moito máis difíciles de obter que o petróleo: experiencia, tecnoloxía e compromiso... Compromiso de crear produtos e servizos de óptima calidade e seguridade, con rigoroso respecto ao medio ambiente."
Sei polo papel de don Santiago que ANF está doído porque o goberno do PsdeG e o BNG queren trasladarlle á cidadanía que o PPdeG «non quere a reforma estatutaria». O duro Alberto anunciou, perante os micrófonos de Radio 5, que fracasarían na súa estratexia. A derrota da operación mediática do bipartito é ben doada: basta con que o PPdeG presente as bases do seu proxecto de reforma. Algo di que teremos que seguir agardando pola tan desexada proposta, pero iso non é agora o importante. Quedan algunhas declaracións engaiolantes: AFN quere un Estatuto «poida gobernar o centro, o socialismo ou o nacionalismo». Da dereita nin rastro. Un novo caso para Jack Malone e tropa. Así, grazas á virtual instalación do PPdeG no «centro», temos o único parlamento democrático do mundo no que non se senta a dereita —sexa a nova ou a vella—, e iso é grande e inédito mérito. A nova cartografía política sería ilusionante se non fose porque realmente non só temos entre nós a dereita máis conservadora, senón tamén unha das esquerdas máis conservadoras e a un nacionalismo bastante hipnotizado co seu novo estatus gobernamental que ameaza con conservadurizarse. Con todo, AFN acepta felizmente a tese de Manuel Rivas segundo a cal Galiza é o conservador país onde case non existen os conservadores, e isto si que é un gran progreso. Despois de semellante salto adiante, ben podemos agardar un par de meses para saber que reforma estatutaria (non) queren os centristas do PPdeG.
O anuncio do cesamento do fogo da ETA é, sen dúbida, a mellor noticia do que levamos andado no século XXI. Coméntase e analízase moito e moi cautelosamente. Oportunidade histórica, responsabilidade, e apertura dun diálogo para-que-si. Do lido, entre o mellor, o artigo de Sergi Pamies en El País. Pamies repara no impacto e o tratamento televisivo da esperanzadora nova e na conclusión recupera unha declaración de LisaSimpson, emitida simultaneamente á de ETA en Antena 3. «Sigo defendendo as miñas crenzas, pero non podo defender como o fixen.» Unha axustada sentenza necesaria para rematar de vez cos anos de medo e chumbo. Quilómetro 0 para a paz e a soberanía democrática de Euscadi.
Entre libros vellos vou dar con Antolín Faraldo, un ensaio histórico de Francisco Fernández del Riego que se imprentou en Vigo no ano 1978 grazas ao mecenazgo do Banco del Noroeste. O exemplar está siglado —leva o número 3.463– e aínda conserva entre as súas páxinas a tarxeta de presentación de José Souto Villar, director do desaparecida entidade bancaria. A peza facía parte dunha serie que titularon «Hombres que hicieron Galicia»; un limiar de Domingo Garcia-Sabell antecede ás 92 páxinas de miúda letra que escribiu don Paco e a unha manchea de textos do propio Faraldo. A presentación que do xornalista betanceiro fai Del Riego non pode ser máis desmitificadora: «Non poseía, quezáis, unha formación intelectual rigorosa, nin coherencia firme no planteamento das súas ideas, nin siquera unha doutrina programática ben definida»; aínda así ficas apegado ás letras pousadas de don Paco que te van levando polo tempo, país e ideas de Faraldo. Vinte anos despois daquela edición, Xerais levou á imprenta Antolín Faraldo. O gran soñador unha nova entrega de Del Riego dedicado ao ideólogo do provincialismo. Con vagar habería que facer a lectura en paralelo de ambas as dúas obras para comprobar canto madureceu, como un bo viño, a figura de Antolín Faraldo na obra de Del Riego, ilustrado colleteiro da memoria do país.
Regreso ás aulas da USC para falar de proxectos de cooperación e a súa avaliación. Todo é ir e abrirse a caixa das lembranzas. Sinto unha señerdade fonda e o desexo irresistíbel de coller un avión para logo deixarme abafar pola quentura imposíbel de Managua ou a encorante altura de La Paz. Váleme tamén a fritanga ruidosa en Matagalpa ou unha noite caída en Illa Zapatera. Estou disposto a transaccionar e darme por contento cun paseo polas herdades baldías de Irupana coa ollada posta nas súas courelizadas montañas. Porén agora mesmo non enxergo nada máis que as rúas molladas de SCQ e, malia a súa maxia, o cambio de paisaxe é abismalmente decepcionante.
Deixou o sardo no seu caderno carcelario unha nota sobre o comportamento dos castores. Ao parecer durante séculos foron cazados para poder extraer dos seus testículos unha substancia usada con fins medicinais. Sabedores diso, cando caían nunha trampa, os castores arrincábanse a dentadas os testículos coa esperanza de, aínda eivados, poder salvar a vida. Estes días castores universitarios, acurralados por necesidades estratéxicas, decidiron facer o propio e, convencidos por un reitor entregado a comenencias familiares, acordaron amputarse algunhas das súas partes máis valiosas. Un alto prezo en credibilidade o que van pagar por acariñar o poder universitario. Próeme unha tristeza infinita.
Son amador do xénero epistolar, ese antecedente ilustre e ilustrado do posteo virtual, de aí que viole reincidentemente o correo privado de sonadas personalidades. Gusto moi especialmente da Correspondencia de Manuel Antonio e das Cartas desde o cárcere de Antonio Gramsci. Hoxe comecei o asalto ao voluminoso epistolario que Ricardo Carballo Calero compuxo, entre 1932 e 1984, para Francisco Fernández del Riego. Avancei tan só nas cartas escritas até 1933 pero nelas descúbrese unha xeración de mozos que, de non fallarlle a época (coma faldadamente ocorreu), estaban dispostos a paparse o mundo. Nas letras enxérgase un hiperactivo Carballo Calero, mergullado paixonalmente na acción político-cultural do galeguismo ferrolán, publicista incansábel e estudante por libre que (abusivamente) recorre aos servizos do correspondente del Riego para conseguir apuntamentos e programas académicos cos que enfrontarse aos exames. Mandados de servizo que un xenerosísimo Paco atende sen maiores demoras malia ter que sufrir pouco amigábeis observacións sobre o uso de palabros como cordileira, atafeigado ou ser reprendido por descoñecer o significado do verbo aturar. Aturar si que lle aturou unhas cantas o bo de don Francisco a un terríbel Ricardo que naqueles efervescentes anos gastaba mesmo palabras acedas para o home a quen en 2006 dedicamos o Día das Letras cando lle espetaba a del Riego: «Quen fixo a barbaridade de conceder 500 pesetas para un cursillo dado polo ignorantón de Lugrís?» Son as cousas que ten poñer as cartas boca arriba.
Unha notábel discrepancia sobre o grao de soberanismo/rexionalismo que alenta a cidadanía galega deveu en guerra de papel. O contraste de resultados entre a sondaxe do CIS e os estudosencargados polo Secretarío Xeral da Vicepresidencia, Antón Losada volveron poñer en primeiro plano a finalidade das enquisas. Teño para min que hai dous tipos de sondaxes: as que se fan para influír na opinión pública; e as que se fan para coñecer as valoración dos cidadáns e influír ao mesmo tempo na opinión cidadá. A enquisa neutral, positivista e obxectiva hai tempo que non se practica nas sociedades do consumo e a infrainformación. As análises de opinión realizadas lembran ao estilo do trompetista Joe King Oliver que adoitaba a tocar cun pano sobre a man para evitar que lle copiasen os seus virtuosos exercicios jazzísticos. O pano cubre a análise real e nas enquisas só temos acceso a unha virtuosísima interpretación. Dick Morris, un dos máis sobranceiros asesores políticos estadounidenses, subliñou categoricamente a relevancia das sondaxes na escolla das súas estratexias, valorando o traballo do seu equipo de campañá escribiu: «Nós traballamos xuntos, cada quen se expresa e cando non estamos de acordo sometemos a decisión ao mestre absoluto de Occidente: as enquisas.» A autoridade do Meste Absoluto tamén é en Galiza o recurso supremo de lexitimación das estratexias e posicións políticas; de aí as paixóns interpretativas que xera. Eu non acredito nelas pero non por iso deixo de lelas e analizalas con firme devoción xa que forman parte do discurso político de quen as encarga e publicita. As dúas máximas sobre as que se fundamentan a investigación dos Expedientes X de Danna Scully e Fox Mulder valen tamén para achegarnos as nosas sondaxes de opinión. «Nós queremos crer», pero «a verdade está aí fóra».
Vieiros cumpre hoxe 10 anos. Naceu como o barrio galego na rede en 1996 e axiña mudaría a súa natureza para ser o primeiro xornal dixital en lingua galega. Centovinte anos antes, Lamas Carbajal daba ao prelo O tío Marcos da Portela, o xornal fundacional da prensa en galego. Co gallo do centenario do nacemento de Lamas Carbajal, López Cuevillas anota: «Tiña un xornal agudo e destemido como unha donicela, e dende el atacaba aos inimigos e defendía aos amigos, en prosas cheas de graza e intención.» A nosa donicela na rede ten xa dez anos. Destemida e aguda, armada de prosas cheas de coraxe e intención. Coidemos da donicela e mimemos a súa aufoutada liberdade.
Cesare tira de rapantes e imaxes televisivas para recuperar o seu 23-F, Jan dá conta daquel día que quedou marcado na súa memoria por un abraiante natalicio. Eu souben do golpe de Tejero á saída dunha clase de xeografía, dérannos as notas do primeiro parcial, unha das miñas cualificacións universitarias máis altas, tamén a que menos me prestou. Moita perplexidade e bastante balbordo nos corredores da facultade, procuramos a rúa. Chega alancando pola escaleiras un bo amigo. Excitado pregunta: Sabedes o que pasou? E antes de nós responder explica, abatido, que escoitou na radio que se acababa de descubrir unha fenda no Partenón que ameazaba seriamente o seu equilibrio e futuro. Conseguimos convencelo con poucas palabras de que hai outras urxencias. Aínda que son tempos de extremoso seitarismo, eu —daquela militante da LCR— axudo a baleirar e trasladar a sitio seguro os arquivos do PST, un dos mais dolorosos cismas do meu partido e da Cuarta Internacional. Á carreira marcho para miña casa e destrúo —seguindo os vellos manuais de seguranza– a miña axenda e varios cuadernos con notas de xuntanzas, tamén achanto nunha solitaria papeleira ducias de números do Combate e boletíns internos que hoxe serían tesouros de coleccionista. Despois chamo a casa para falar coa nai. Lola, filla de Domingos o Ardeiro, republicano que padeceu oito anos de prisión a causa do golpe militar que triunfou en 1936. Ela acougame: «Non vai ir para arriba». Recoméndame que vaia para casa e dáme consellos que filialmente desoio. Son xa as 19.30 h. e, atendendo ao único consello político que me deu meu pai en toda a súa longa vida —«Nunca sexas un esquirol»—, acudo epicamente a unha asemblea de distrito na que imos preparar a resistencia democrática. Somos menos de cen. Non concluímos nada e saio coa firme convicción de que se o golpe triunfa imos sufrir unha cazata brutal. Hai xente vixiando o Cuartel do Hórreo, agora corazón da democracia galega, daquela primeirísima amenaza das nosas liberdades. Disolvémonos. Pásanse consignas de fráxil protección, seguranza incerta e cándida autodefensa. A principal preocupación son as previsíbeis e incontrolábeis operacións de castigo dos grupos da ultadereita que en Compostela aínda conservan folgos e abondoso rancor. Recibo unha cita para ir a unha mesa de grupos nunha casa de seguridade. Hai que localizar a alguén da UPG-ANPG para que se sumen. Casualmente dou na praza de Puente Castro cun dos seus dirixentes locais. Temos estado xuntos ducias de veces en manifestacións e asembleas. Achégome, fai que non me coñece. Nega ser quen eu sei quen é. De todas maneiras pásolle a cita. Marcho botando pestes para o meu cuarto, acubíllome nunha pensión doméstica na daquela arrabaldizada Rúa do Home Santo. Alí vívese o golpe con alleada normalidade e dona Mercedes prepara a cea de case sempre: ovos fritidos, patacas e salchicas. Sucédense as noticias, pasan vagarosamente as horas de espera e a radio confírma o vaticinio de doña Lola, a filla do Ardeiro. Durmo sen maiores problemas tranquilizado máis polas palabras maternas que polas serodias declaracións de Juan Carlos, o monarca tardón. Deixei de crer nos reis hai tempo, pero sigo a ter unha fe indestrutíbel nos prognósticos políticos da miña nai e, ende ben, o Partenón aínda segue en pé.
Roubolle a miña directora Poetízate xa que ela non o precisa. Esta antoloxía da poesía galega é o último esforzo de Cabrafanada por facernos mellores persoas. Reúne a 80 poetas por (case) rigorosa orde de aparición e achega un restra de poemas pensados para os que non estamos afeitos a ler poesía. A escolma axunta a poetas clásicos e modernísimos, aos épicos e aos experimentais, aos formais e aos desestruturantes, aos gamberros e aos orixinais, aos provocadores, aos subvertidores... Todos e todas convocadas con letras para se divertir, cantar, rapear, musicar, rebelarse e entreterse. Se son tan pouco líricos coma min cambiarán de parecer sobre a (nosa) poesía tras ler este libro. Palabra, dillo un hooligan prosaico.
Na sobremesa, perdo tempo zapeando até dar con O político, unha cinta de Robert Rossen que foi gañadora de tres oscar en 1949. Co título orixinal de All the King´s mens, foi a terceira peza cinematrográfica de Rossen, tras Johny O'Clock e Body and Soul. O político está baseada nunha novela, coa que Robert Penn Warren ganou o Pulizter, onde se narra o fulgurante ascenso de Willie Starks, un afoutado político local que contudentemente se abre paso na carreira electoral até chegar a ser gobernador. Para manterse no cumio do poder, Starks bota man da chantaxe, a extorsión e mesmo do asasinato. Un alegato ferozmente crítico contra o todo vale con tal de gañar que tan ben caracteriza a berlusconización da política dos nosos tempos. O filme ten momentos memorábeis como ese no que Starks afirma que «a merda sempre teima por quedarse pegada», unha cínica sentenza que nos advirte, non obstante, sobre unha das máis comúns tentacións do exercicio do poder: o seu irmanamento coa corrupción. O seu pasado esquerdista e as acedas denuncias desta película fixeron de Robert Rossen unha doada presa na caza de bruxas impulsada polo senador MacCarthy que nestes días volve ás pantallas con Boas noites e boa sorte de George Clooney. Axiña poderemos ver tamén o remake de All the King´s mens que dirixe Steven Zaillian e protagonizan Sean Penn, Jude Law e Kate Winslet, e comparar co orixinal de Rossen.
A Eric Hobsbawm gústallle lembrar que a gran paixón do século XIX e das décadas iniciais do XX foi a política. No Estado indefiníbel onde vivimos, as paixóns políticas arrastran un pouso de tempos pasados de modo que memoria e revisionismo histórico se amalgaman intimamente nas posicións ideolóxicas. Complicando as cousas, as ondas do odio salientan como un dos laboratorios máis avanzados no procesado de paixón, revisionismo histórico e proxecto político. A FAES non se queda atrás na elaboración de novos compostos de manipulación, persuasión e ortopedia emocional. O debate do Nou Estatut disparou a produción de paixóns anulando ou narcotizando unha boa parte da cidadanía esixente, vixiante e intelixente.
As cores das paixóns políticas
O filósofo italiano Remo Bodei dedicou algunha das súas máis felices monografías ao estudo das paixón, das súas xeometrías e mesmo do seu cromatismo. Bodei entende que as paixóns «preparan, conservan, memorizan, reelaboran e presentan "os significados reactivos" máis directamente atribuídos a persoas, cousas e acontecementos polos suxeitos que os experimentan». Entendo que o pantone das paixóns escollido por Bodei axuda a iluminar o debate político actual. Remo Bodei diferencia tres tipos de paixóns: as paixóns vermellas, que supoñen expectativas de cambios profundos, amor á posteridade, esperanza e sentido de solidariedade; as paixóns negras, reaccionarias e conservadoras, vinculadas co sentido de autoridade e coa apoloxía –ou amenaza– da guerra como estado permanente da natureza; e as paixóns grises, inspiradas nos ideais da democracia liberal, asociadas coa profesionalidade tecnocrática, a ganancia e a mercantilización do mundo, incluída, claro está, a mesmísima política.
Derrota da paixón vermella
No proceso de propedéutico, memorialistico e reelaborador da opinión pública española respecto do Nou Estatut, a enxeñaría paixonal do black block conservador logrou callar o debate de angustias cismáticas, catastrofismo civil e inseguranzas apocalípticas. Retornaron do pasado todos os medos e pavores xerados polo espectro da «España rota» e mesmo un acalado ruído de sables nos cuarteis. Acebes, sempre tan preciso, bautizou o Nou Estatut como «o Estatuto da ruptura e a insolidariedade». O escenario da desputa foi ocupado pola paixón negra. O banco de cerebros do PSOE non foi quen de centrar a axenda do debate no seu proxecto de «España plural» e de pouco valeron as proveitosas lecturas de ZP sobre a «outra idea de España» e o seu discurso republicano civilista. Ao final, chapodouse o Nou Estatut atendendo de esguello ao patrón paixonal mobilizado polo Partido Popular e, outro tanto, reparando no barómetro electoral sondeado silandeiramente polo CIS. O resultado é decepcionante polo que ten de rebaixamento da España plural prometida e, realmente, e porque inviabiliza calquera avance substancial na construción da España plurinacional a partir dunha lectura avanzada da actual orde constitucional. Con todo, os beneficios da redución de expectativas non son marxinais para o PSOE: atemperou as tensións internas co bonovazquismo, ampliou a marxe da súa política de alianzas cara a CiU, minimalizou a dependencia dos excesos independentistas de ERC e obriga ao PP a revisar a súa estratexia de acoso e derrubo. O PSOE acomoudouse na paixón grisallenta e sacrificou calquera tentación paixonal vermella. É mellor o Nou Estatut que o Antic Estatut e por iso semella que hai que darse por contentos. Das expectativas de cambios profundos, a esperanza dunha solución de futuro e o sentido dunha solidariedade realmente esixente no combate contra as desigualdades pouco queda. Como veñen rulando as cousas, no debate do Novo Estatuto de Galiza poderemos falar do que queiramos e nos termos que queiramos, pero escoller o que se di escoller, sospeito que nos van deixar elixir entre paixóns negras ou grises. De nós depende que se amplien as cores da paleta que tintará o futuro do noso autogoberno. De momento, todo aínda está en branco, tan branco como a skyline que pecha, tras a nevoada, a paisaxe de Galiza desta fin de semana.
O amigos da Coordinadora de ONGD piden unhas letras para presentar un ciclo de cinema que acompaña a súa campaña sobre os Obxectivos do Desenvolvemento do Milenio. Os films de Oito olladas para o milenio son unha aproximación, á súa maneira, a cada un dos Obxectivos. Proxectaranse: O pesadelo de Darwin, Nin un menos, Moolaadé, O sangue do condor, No mundo a cada rato, A princesa Mononoke e A toma. As películas poderán verse os días 9, 10, 11 e 12 de febreiro, no Salón Teatro, en Santiago de Compostela, en dous pases: ás 21 e 23 h. Aí quedan as letras...
Olladas para outro mundo, tan necesario como posíbel
A vista chega antes que as palabras. Os seres humanos ollamos e vemos antes de falar. Ademais John Berger, o grande escritor e artista plástico británico, lémbranos que a nosa ollada é a que establece o noso lugar no mundo e dalgún modo a que informa o noso coñececemento e explicación do mundo. As imaxes chaman polas palabras. A ollada reclama logo pola voz. Quizais de aí proceda a enerxía cultural das imaxes e o poderío comunicativo que o cinema e a televisión teñen na nosa sociedade.
Neste noso planeta globalizado, a invisibilidade é un dos máis nefastos nutrintes das desigualdades abismais, da distibución darwinista dos bens e riquezas, do mantemento dunha meirande parte da Humanidade nos arrabaldes da pobreza extremosa. Os pobres, no Norte e no Sur, son as máis das veces cidadáns e cidadás invisíbles, persoas ninguneadas ás que se lle negan imaxes e voz. Causas, dignidades, países, comunidades e persoas son agochadas, empardecidas, negadas.
Moitos dos medios, que recrean as imaxes que nos informan ou entreteñen, constrúen de modo cómplice e interesado panos de fume, enganos autocompracentes, ilusións virtuais de doado consumo, que invisibilizan a pobreza e as súas causas, que toldan as políticas e as organización que idean e materializan solucións solidarias na loita contra a pobreza e as desigualdades.
Moitos, pero non todos. Hai quen traballan na factoría dos espellismo, pero hai tamén moitos outros cineastas e realizadores televisivos que imaxinan e recuperan historias, voces e imaxes que enfrontan os problemas da humanidade e os chaman polo seu nome, asentando compromisos, valores de liberdade e vontades de transformación igualitaria das relacións internacionais, da cooperación entre os países, dos diálogos entre as diferentes culturas, dos vencellos comunitarios e da convivencia entre as persoas.
Este é hoxe o cine que nos convoca, as imaxes que nos chaman a deitar a nosa ollada sobre as razóns que animan a construción dun mundo máis xusto, igualitario e equitativo. Son películas que chaman á solidariedade e regalan as súas imaxes, palabras e ilusións ás causas, dignidades, países, comunidades e persoas que son agochadas, excluídas, negadas na visión compracida da actual (des)orde mundial.
Cidadáns e cidadáns da nosa casa-mundo aos que os Obxectivos de Desenvolvemento Milenio achegan compromisos, políticas e esperanzas para erradicar a pobreza extrema e a fame, para acadar a educación primaria universal, para garantir a igualdade de xénero e a autonomía das mulleres, para minguar a mortalidade infantil e mellorar a saúde materna, para combater a SIDA, o paludismo e outras doenzas mortíferas, para asegurar a sustentabilidade ambiental, e para fomentar a mancomunidades mundial de esforzos a prol do desenvolvemento.
Eses son o Obxectivos que hoxe nos convidan ao cine, que nos chaman a compartir películas con historias, imaxes e palabras –ficcionadas e reais– que renovan o noso compromiso con outro mundo que é tan necesario como posible para tornar a pobreza en historia pasada.
En «Dinero», o suplemento económico dominical de La Vanguardia, leo unha completa entrevista con Alexandre Adler, un dos máis influentes coolhunters xeopolíticos de Europa. En 2005 Adler deu á imprenta O informe da CIA. Como será o mundo en 2020? que reproduce un documento desclasificado do Consello Nacional de Intelixencia (CNI) estadounidense. Na entrevista, o historiador e politólogo francés, que ganou sona coma analista de Le Courier Internationale, Le Monde e Le Figaro, repasa os catro escenarios que enxergan as reflexións do CNI e que son adoptados pola CIA como marco das súas operacións de futuro. Eis son:
A Pax americana. Os Estados Unidos confirman o seu papel como potencia hexemónica, nun contexto internacional onde o Estado-nación continuará a ser a estrutura básica da orde planetaria, aínda cando a centralización da información e o coñecemento, grazas á expansión das TIC, contribuirá a erosionar a súa preponderancia. Avivecerase a inmigración aleitando o multiculturalismo e a creación de Estados multiétnicos. Afondaranse nas desigualdades e proliferarán democracias incertas.
A onda de Davos. China e mais A India protagonizarán un vizoso crecemento económico, tinxindo de orientalismo a mundialización económica. Os xigantes asiáticos acurtarán distancias coas economías de Europa Occidental e os EUA e converterán os seus mercados no epicentro da tecnoloxía e o comercio planetario. Malia as turbulencias económicas recorrentes, os factores de estabilidade lograrán imporse e permitirán buscar solucións a problemas como a reciprocidade económica China-EUA ou a converxencia económica na Unión Europea.
O novo Califato. Nos países islámicos o crecemento do radicalismo relixioso sentará as bases dunha nova autoridade supraestatal, ao xeito dos antigos califatos, que desafiará os valores e modo de vida occidental ao conformarse un bloque de poder agresivo e hostil cara a maioría de países veciños non musulmáns.
Apocalipse now. A proliferación de armas de destrución masiva e o medo aos ataques terroristas, xunto coa consolidación do Califato, servirán de pretexto para a construción dunha orde orwelliana na que se reforzarán os sistemas de democracia autoritaria e a imposición de drásticas medidas de control sobre os cidadáns so o pretexto de garantir a seguridade nacional. Neste escenario asistiríase a unha xeneralización da violencia entre os Estados e a un desfiuzamento das economías dos países desenvolvidos que alentaría desavinzas entre eles que poderían desembocar nunha guerra de dimensións mundiais.
Preguntado sobre cales son as principais ameazas que pesan sobre o progreso social e económico planetario, Alexandre Adler responde: «En orde inversa á importancia: o terrorismo islamista e as tensións recorrentes para crear na terra do Islam unha gran coalición antidesenvolvemento en nome do novo Califato (...); o impacto económico derivado da loita contra o cambio climático e o proceso de ralentización que podería provocar; e, por cabo, o freo do crecemento económico en China por razóns internas —envellecemento, crise ecolóxica— e externas —proteccionismo— que podería conducir a unha sorte de estratexia autárquica, nacionalista e antimundialista en Pequín. Tamén podemos considerar o ascenso gradual dunha especie de socialfascismo en Europa Occidental que paralizaría pouco a pouco os sistemas políticos nacionais e a UE.» De cara a segunda década do século XXI, Adler considera que «a forza de Europa é a súa diversidade e o seu gusto pola democracia e o intecambio de ideas» e que a súa principal febleza «reside na demografía, a débeda social, o envellecemento e a debilidade do investimento e a investigación». Se non hai outras alternativas que as que albisca o informe editado por Adler, entendo ben porque mingua o interese da humanidade por interrogarse sobre o futuro. Mellor non saber. Que o horror nos colla por sorpresa.
Durante moitas décadas a reflexión futurista, con todo o seu ADN utópico, foi patrimonio do pensamento progresista. Predicir e prefigurar mundos desexábeis foi un das máis poderosas forzas motrices da humanidade que quería transformar o mundo. En La Vanguardia, Kepa Aulestia reflexionaba, días atrás, sobre as dificultades que se nos impoñen para gobernar o futuro. No seu artigo apunta: «Os gobernos dos países desenvolvidos e democráticos actúan condicionados pola cíclica avaliación electoral das súas políticas, nun exercicio no que a cidadanía deses países valora por riba de todo se lle vai ben ou lle podería ir mellor. O futuro contemplado nos programas partidarios non vai moito máis alá do percorrido dunha ou como máximo dúas lexislaturas.» Se así fose eu xa me daría por contento. Unha das sombras máis preocupantes da Nova Xunta de Galicia é a súa incapacidade inaugural para transmitir coherentemente políticas de futuro. As urxencias do día a día ameazan con converter a Xunta nun ambulatorio de xestión que se ocupa máis do urxente que do importante. Na propia linguaxe faise sentir a mudanza e fálase —e pénsase— máis en termos de «posicionamento» que de «estratexia», de «proxecto» que de «proceso», de «metas» que de «horizontes». A Vitor Hugo debéselle o sonado aforismo no que advertía: «O futuro ten moitos nomes. Para os débiles é o inalcanzábel. Para os medorentos, o descoñecido. Para os valentes é a oportunidade.» Non sei cal dos dous –medorento ou débil— é o adxectivo máis acaído para a cualificar o goberno galego. Pódeme a sospeita de que na casa-mundo, nos tempos presentes, unicamente a dereita neoliberal e os estrategas empresariais se ocupan do futuro; no resto do espectro ideolóxico e das actividades profesionais imponse un presentismo esmagador e, no mellor dos casos, un cortopracismo miope e condescedente. Pode que sexa debido, como apunta Aulestia, a nosa incapacidade de desexar outro futuro que non sexa o que se faga rendíbel no presente; aínda que tamén pode ser que, simplemente, teña cinicamente razón Paul Valéry e que «o problema dos nosos tempos é que o futuro xa non é o que era.»
Viaxo á fronteira oriental para repoñer forzas e desconectar da rede fabril. Acóllenme hospitalariamente na casa do J.A.S., Eduvigis, Concha e Moriquitiña, na Veiga de Cascallá. Son días da matanza do marrao e acudimos a axudar, un pouco, e coa idea de entorpecer o menos posíbel. Os primeiros días de xaneiro son frescos pero o sol, cando parte o día, é agarimoso. Axúntase a familia, o clan estenso e a veciñanza para ordenar a mortalla nun tríptico laboral tallado por habelencias milenarias e tradicións indiscutíbeis. É a penúltima matanza da aldea, só fica para mediados de mes o sacrificio dos animais de Luís. O San Martiño chega vagaroso ás terras de Rubiá.
Estampa
A mortalla é unha ilustración da vella Europa campesiña. John Berger deixou, en Porca terra, unha estampa da matanza nas montañas da Alta Saboia:«Unha noite de xaneiro meu avó tomou a decisión. "Mañá", dixo, "imos matar o porco". O día que matabamos o marrao todo mundo tiña unha tarefa. E desde ese día sabiamos que, por moi lonxe que aínda estivese, a primavera comezaba achegarse. (...) Fun co avó botarlle unha ollada ao cocho. "É tan grande coma unha bancada da igrexa", dixo Pépé con fachenda. "É máis grande que o do ano pasado", dixen eu desexoso de compartir a súa ledicia."É o máis grande que lembro. Son todas esas balocas que lle deu Mémé. Quedaría sen comer por el, se tivese que facelo."Pasou a man polo lombo do porco, coma celebrando nel as virtudes de miña avoa.» Dos días e os seus labores
Frío e algo neboento, o primeiro día acorda coa matanza de catro marraos. Dous marchan para lonxe, dous quedarán na casa. Un piadoso cambio de horario fai que perdamos o sacrificio dos animais. Non recorreron á tecnificada pistola, morreron con mazo e coitelo, tarecos máis tradicionais que aseguran boa morte ao marrao e non deturpan gravemente a calidade do seu sangue, visceras e carne, segundo me convence Álvaro co asentimento cómplice de Ricardo que fixo as veces de matachín. O becho despelicado, unha vez pendurado, é baleirado dos seus liviáns, riles, figado e tripallada. O sangue recollido será materia prima para unhas gorentosas filloas. Ao pé da sombra do marrao preparase inmediatamente a asadura co seu fígado e abondoso pimento doce e picante. Cando demedia o día, o padal agradece o pan branco e a quentura picante da asadura acompañada dun grolo de viño doméstico. Non rematan os labores sen limpar a tripallada na friaxe das augas mansas do río. Augas abaixo marchan os derradeiros bocados dos marraos e a bile verdosa da súa agonía.A noite foi de ceo raso e, co dealbar, a escarcha sela os campos e padrerías e traza a liña alba dos cumes. No alpendre, os marraos pasaron a noite ao frío e agardan para ser despezados. Obando mañexa coitelo e machada coa precisión dun cirurxán plástico e o animal descomponse nun complexo quebracabezas de músculos, tecidos grasos e osos. A carnadura ten a friaxe da morte e das primeirizas horas do día. Na mesa corrida, as mans das mulleres forman unha precisa cadea de produción que dirixe unha sabedoría antiga: curtan as pezas, retallan e clasifican os anacos de carne e graxa en diferentes cubetas, á espera de que o adubío de especias e aceite faga o seu macerante traballo. A machada tronza os ósos da cachucha e as costela que repousarán no botelo e nas androias. Fóra das mans, a única máquina complexa é a picadora eléctrica que remoe na carne e nos coiros. Vagarosamente ímponse a orde esnaquizada do animal que pendura en pezas enteiras ou nas cubetas do adubo co arrecendo da zorza. A festa dos sabores é honrada pola febras fritidas dun porco que soubo de castañas, patacas e outros naturais alimentos. Os grolos de viño valdeorrés sinalan pracenteiros relanzos a un padal que cata unha carne que lembra a tenrura da manteiga.O orballo saúda a terceira xornada que será de labores embutidos. Fritir coas primeiras horas de día a zorza para calibrar sales e pincantes, e encher logo as tripas e o bandullo, segmentar e atar os intestino, e colgar as restras de chourizos e as pezas do salchichón, tamén o botelo e as androias. Salgar lacóns, xamóns e panceta. Deixar repousar na espera do afumado e outras mil pequenas tarefas que aos inexperienciados se nos escapan.
A aldea esvaecida
Houbo momentos para a andadura polas rúas estreitas, as congrostras da aldea e pouco transitados camiños de pescador. No lugar aínda manda o que é propio da arquitectura tradicional: lousado, pedra, madeira en portas, contras, galerías e solainas. Tamén paredes de palla-barro nalgunhas construcións abandonadas á ruína do tempo. Informan de que hai sesenta casas, corenta delas con lume e moradores; a inmensa maioría con máis de sesenta anos. JAS faime saber que na Veiga e os outros lugares da contorna ninguén mantén facenda animal, agás algúns cochos e pitas, e que son poucos os que cultivan a terra. Hai coidado das vides, recóllense castañas no outono e mesmo hai quen anda na crianza silvestre de paspallás, pero o gando desapareceu para deixar as cortes a burras solitarias que cada vez cargan fardeis máis lixeiros. O devalo demográfico anuncia difíciles porvires. A sentenza é repetida e reiterada por moitas e diferentes voces: á aldea quédanlle dez ou quince anos; un horizonte demasiado estreito para unha comunidade que só recibe contados reforzos por causa das xubilacións e o retorno dos emigrados noutrora ás zonas industriais do Estado. Coa súa deshumanización a aldea leva camiño de converterse nun non-lugar. Unha desértica utopía.
As xentes na mesa da memoria
Ao redor da mesa séntanse todas as mans que axudan na mortalla e de quen queda en casa para garantir a loxística da mantenza e a despensa. Sopa de caldo, cocido, carne asada, bacallao, pescada fritida e os primeiros produtos da matanza: zorza, frebas e costelas, arman a ementa dos días de labor, dos xantares e as súas ceas. Pero a mesa é ademais foro faladoiro que reúne retallos de moitas vidas, visións fraccionadas dunha comunidade de parentesco e solidariedades primarias que teima por seguir sendo unha unidade de vida e convivencia. Co ritmo da culler e o garfo paútase o relato de historias familiares, de anécdotas que ilustran os caracteres e de lembranzas particulares que xa son patrimonio inmaterial de todos os convocados pola mortalla. Voces diferentes que se suman para narrar un memorial de futuros incertos que procuran a súa solución en pasados compartidos.
O futuro que non nos deixa ser
A estadia na Veiga váleme para moito. Para o descanso e para recuperar abandonados praceres: as camiñadas breves, escoitar historias doutras vidas, reparar na paisaxes e imaxinar futuros para aldeas deixadas pola xente. Tamén para verficar outra volta a coñecida tese bergeriana sobre os campesiños como unha clase de sobreviventes, sobreviventes que despois dunha milenaria historia, poden deixar de ser. No «Epílogo histórico» que cerra Porca terra, Berger faise eco da ameaza exterminista que axexa ás comunidades campesiñas: «Durante o último século e medio, a teimosa capacidade dos campesiños para sobrevivir confundiu aos administradores e teóricos. Aínda hoxe pódese dicir que os campesiños compoñen a maior parte dos habitantes do globo. Pero este feito oculta outro máis importante. Por primeira vez na historia suscítase a posibilidade de que esa clase de sobreviventes poida deixar de existir. Poida que dentro dun século os campesiños desaparezan. Na Europa Occidental, se os plans saen conforme foron previstos polos economistas, en vinte e cinco anos non quedarán campesiños.» O prazo mortífero hai meses que se cumpriu: Porca terra escribiuse en 1979, xa can aló vinte e seis anos, e eles, ende ben, seguen aí. Mais por canto tempo? Dez, quince anos, máis? Canto durará a prorroga? A cantas mortallas máis teremos a fortuna de asistir?
Marc Augé trama en As formas do esquecemento un convincente eloxio da desmemoria. A miña formación coma historiador faime recear de calquera caste de esquecemento social, pero Augé ten engaiolantes argumentos que, ao cabo, me fan sucumbir ante as súas razóns. Xa nas primeiras liñas do limiar adianta a súa tese: «O esquecemento é necesario para a sociedade e o individuo. Hai que saber esquecer para saborear o gusto do presente, do instante e a espera, pois a propia memoria necesita tamén do esquecemento: hai que esquecer o pasado próximo para recuperar o pasado remoto.»
Fútbol e memoria
Matino na proposta de Marc Augé ao fío do acontecido nas bancadas no partido da selección galega. Numerosos seareiros optaron por instalarse no pasado próximo (a Era Fraga), renunciaron a saborar o gusto do presente (o logro da selección e o seu fútbol) e, ao tempo, esquecéronse felizmente da memoria remota (os éxitos deportivos da selección galega de 1922-23). Elixiron libremente focalizar o seu entusiasmo na lembranza da natureza supracaprina de Manuel Fraga. Como exercicio de desafogo serodio é manifestamente insatisfactorio, coma síntoma dun estendido estado de ánimo parapolítico adianta molestas consecuencias.
O antifraguismo retrospectivo
De seguir xeneralizándose este estado de ánimo, en poucos meses afirmarase solidamente a crenza de que «contra Fraga viviamos mellor». Para miña idea, instalarse en termos simbólicos e políticos no «antifraguismo» –como xa aconteceu noutro tempo co «antifranquismo posfranquista»– é unha estratexia tan insensata como suicida. Na súa cerna, o pasado próximo embafa por igual a memoria remota e o momento presente. Por resolver a cuestión con trazos grosos: o entusiasmo antifraguista primario agocha unha realidade incuestionabel agora en transo de ser esquecida, a dereita xa era hexemónica en Galiza antes da arribada de Manuel Fraga por moito que a el se deba a institucionalización do seu réxime de ultradominación política. Antes de Fraga, a sociedade civil xa era un ermo no que o conservadorismo mandaba e gobernaba. Na sociedade política, con algo menos de desafogo, ocorria outro tanto. Pasar por alto esta agre realidade só servirá para aleitar futuras derrotas a mans dunha remozada dereita galaica.
O futuro conservador xa está aquí
A compracencia antrifraguista entálanos nun mundo que xa non é. Alberto Núñez Feijoo ten máis claro que os seus rivais políticos que a mellor vía para recuperar o poder perdido é ensaiar unha proposta conservadora sen atumes e que o seu liderado non pode ser o dun «continuísta sen complexos». Sabe que o seu proxecto terá maiores posibilidades de éxito na medida en que sexa inequivocamente o dunha dereita posfraguista e, mesmo, postaznariana. Quen crea que revivindo o pasado fraguista freará a emerxencia desta nova alternativa de poder conservador marra desgrazamente de estratexia. A memorialística antifraguista non eivará a formación da nova dereita galega nin removerá os alicerces sociais sobre os que estea o seu poder. Para fender as súas posibilidades de éxito, posibelmente un dos mellores remedios sexa esquecerse de Fraga e comezar a ocuparse de ANF, non só para evitar que siga engrandando o seu liderado, senón básica e fundamentalmente facendo unha política para baleirar realmente os seus caladoiros electorais que seguen practicamente intocábeis.
O muíño e o vento
O PPdeG campa felizmente nunha maioría de concellos e deputacións, axístelle unha lei electoral que prima a representación da Galiza oriental, conta coa complicidade de abundantes medios e centros de poder financeiro e empresarial e, ademais, ordena a maior parte da vida asociativa e civil do país. Electoralmente foi vencida por unha estreita marxe, socialmente é máis que discutíbel que teña sufrido derrota ningunha. A dereita galega aínda tendo perdido a Xunta de Galicia conserva unha amplísima reserva do poder. A apocalipse anunciada tras a derrota de Manuel Fraga non se produciu. O cisma disolvente tampouco. Nunha das súa cartas a Theo, Vicent Van Gogh observaba: «O muíño xa non está, pero o vento segue aínda.» En 2006, o vento conservador bruará con moita máis forza; con tanta, que só unha abobada e solemne esquerda seguirá lembrándose do muíño, de Fraga e do fillo do muiñeiro, sen decartarse do diluvio que se nos vén enriba.
Hai un días fíxose efectiva a suspensión da peaxe na ponte de Rande, matino sobre a historía desta épica reinvindicación e gasto un tempo en lecturas sobre o ciclo de vida dun problema, sobre que fases ideais atravesa unha problemática antes de ser asumida como asunto prioritario da axenda política para a procura de solucións por parte dos gobernos. Algunhas das variábeis para caracterizar as diferentes etapas son o seu nivel de exposición á opinión pública, a natureza –e agregación– dos emisores, e as instancias que participan na elaboración da resposta-solución. Ao final consigo enxergar unha secuencia coas seguintes fases: 1) Invisibilidade; 2) Emerxencia; 3) Difusión; 4) Enraizamento; 5) Intervención; 6) Remisión; e 7) Solución. Quen tivese un mes para dedicarse a encaixar a loita contra a peaxe neste esquema explicativo... 
A fase de invisibilización caracterízase porque o problema e as súas consecuencias soamente son percibidos polos colectivos de damnificados. As vítimas ou perxudicados e o problema mantéñense nunha situación de marxinalidade tanto informativa como social. Durante a emerxencia os problemas adoitan a quebrar teito do espazo local, e ben por causa da autoorganización dos afectados ou como consecuencia da intervención de axentes foráneos comezan a artellarse as primeiras redes supralocais e amplíase a audiencia pero faino aínda en proporcións cativeiras. Para dar paso a etapa de difusión é preciso o concurso dos medios de comunicación de masas e/ou de mobilización masivas, o problema convértese así en materia non só da información senón tamén da opinión, constrúese unha grande audiencia: medios, creadores de opinión e celebridades tecen unha rede de apoios ou de cuestionamentos. Nestas fases iniciais o problema existe como demanda, como identificación dos damnificados e dos responsábeis ou culpábeis.
Na era Fraga botouse man dunha poderosa enxeñaría de consensos obrigados, pasividade social e resignación civil que tivo como consecuencia a cronificación de numerosas problemáticas socioeconómicas. O catálogo de problemas cronificados é abultado se reparamos nos padecementos dos gandeiros, na situación de abandono da frota galega, no declive fatalista de Ferrolterra, na desertización do interior do país ou nas moitas ameazas que penden sobre o litoral marítimo e as nosas rías. Moitos apenas se visualizaron polo de agora, caso do abandono institucional do idosos ou a nova emigración. O rol dos que están enraizados institucionalmente pero agardan por solucións efectivas tampouco é pequeno, sinalemos a construción das infraestruturas de comunicación en primeiro plano ou a necesidade de novos modelos de desenvolvemento urbano. Algúns non sen resistencias encamiñanse cara a súa solución como a Celulosa pontevedresa. 
Dicía De Quincey, e gustáballe lembralo a Borges, que «ter descuberto un problema non é menos admirábel (e fecundo) que ter descuberto unha solución». As forzas do bipartito dedicaron décadas a descuberta dos problemas do país, agora cando se encamiñan cara ao primeiro cabodano da súa vitoria, comeza a facerse urxente a visualización das solucións. Hai un días a nada influente Rosalía Mera declaraba: «Este novo goberno leva case un ano e debe formular os temas con máis rapidez ou cando menos con máis claridade. Se non se pode facer algo, hai que dicilo. Pero o que non se pode é gastar un ano desde o silencio. E menos desde un goberno que quere ser progresista e o goberno do cambio. Por iso, en certos sectores obsérvanse malestares ante algúns atrasos. Hai pouca claridade sobre que se vai facer e as empresas e as ONG necesitan saber a que aterse, porque un ano para elas é una barbaridade. Quizá por iso os galegos e as galegas temos que estar algo preocupados.» Os de Rande tiveron que agardar desde 1998, pero a Rosalía amólalle a espera dun ano. Con todo iso non é o problema, nin que o diga «a muller máis rica de España», o realmente problemático e preocupante é pensar que a podente empresaria sexa tan só a punta do iceberg da perda de credibilidade e confianza cidadá.
Nas páxinas salmóns de El País axuntan artigos dando conta das dificultades de Repsol-Ypf en Bolivia por causa da intervención do goberno de Evo Morales. Avisan afoutadamente que «Repsol non vai tirar a toalla en Bolivia» e poñen cifras ao sacrificio que fai a petroleira: Repsol investiu 1.000 millóns de euros en Bolivia e só repatriu 30 millóns. Altruismo en estado puro, Repsol é unha auténtica ONG.
Sei polo 
Regreso ás aulas da USC para falar de proxectos de cooperación e a súa avaliación. Todo é ir e abrirse a caixa das lembranzas. Sinto unha señerdade fonda e o desexo irresistíbel de coller un avión para logo deixarme abafar pola quentura imposíbel de 
Deixou o sardo no seu caderno carcelario unha nota sobre o comportamento dos castores. Ao parecer durante séculos foron cazados para poder extraer dos seus testículos unha substancia usada con fins medicinais. Sabedores diso, cando caían nunha trampa, os castores arrincábanse a dentadas os testículos coa esperanza de, aínda eivados, poder salvar a vida. Estes días 
O filósofo italiano 
No proceso de propedéutico, memorialistico e reelaborador da opinión pública española respecto do Nou Estatut, a enxeñaría paixonal do black block conservador logrou callar o debate de angustias cismáticas, catastrofismo civil e inseguranzas apocalípticas. Retornaron do pasado todos os medos e pavores xerados polo espectro da «España rota» e mesmo un acalado ruído de sables nos cuarteis. Acebes, sempre tan preciso, bautizou o Nou Estatut como «o Estatuto da ruptura e a insolidariedade». O escenario da desputa foi ocupado pola paixón negra. O banco de cerebros do PSOE non foi quen de centrar a axenda do debate no seu proxecto de «España plural» e de pouco valeron as proveitosas lecturas de ZP sobre a «outra idea de España» e o seu discurso republicano civilista. Ao final, chapodouse o Nou Estatut atendendo de esguello ao patrón paixonal mobilizado polo Partido Popular e, outro tanto, reparando no barómetro electoral sondeado silandeiramente polo CIS. O resultado é decepcionante polo que ten de rebaixamento da España plural prometida e, realmente, e porque inviabiliza calquera avance substancial na construción da España plurinacional a partir dunha lectura avanzada da actual orde constitucional. Con todo, os beneficios da redución de expectativas non son marxinais para o PSOE: atemperou as tensións internas co bonovazquismo, ampliou a marxe da súa política de alianzas cara a CiU, minimalizou a dependencia dos excesos independentistas de ERC e obriga ao PP a revisar a súa estratexia de acoso e derrubo. O PSOE acomoudouse na paixón grisallenta e sacrificou calquera tentación paixonal vermella. É mellor o Nou Estatut que o Antic Estatut e por iso semella que hai que darse por contentos. Das expectativas de cambios profundos, a esperanza dunha solución de futuro e o sentido dunha solidariedade realmente esixente no combate contra as desigualdades pouco queda. Como veñen rulando as cousas, no debate do Novo Estatuto de Galiza poderemos falar do que queiramos e nos termos que queiramos, pero escoller o que se di escoller, sospeito que nos van deixar elixir entre paixóns negras ou grises. De nós depende que se amplien as cores da paleta que tintará o futuro do noso autogoberno. De momento, todo aínda está en branco, tan branco como a skyline que pecha, tras a nevoada, a paisaxe de Galiza desta fin de semana.
A compracencia antrifraguista entálanos nun mundo que xa non é. 
